Transport kolejowy

Wzajemne połączenie i zrównoważoność sieci kolejowej

Unia Europejska dysponuje jedną z najgęstszych sieci kolejowych świata, jednak systemy kolejowe poszczególnych państw różnią się znacząco.

W latach 90. rozpoczęto działania na rzecz zwiększenia kompatybilności systemów, aby powstała wydajna i konkurencyjna ogólnounijna sieć – jednolity europejski obszar kolejowy.

Transport kolejowy w UE w liczbach

Koleje w UE obsługują 5,1% przewozów pasażerskich.

Wytwarzają tylko 0,4% unijnych emisji gazów cieplarnianych pochodzących z transportu, są więc bardzo ekologicznym środkiem przewozu.

Przypada na nie tylko 1,9% łącznego zużycia energii przez transport.

Aby wesprzeć politykę kolejową, UE przyjęła w ostatnich latach cztery pakiety kolejowe, które mają:

otworzyć rynek kolei na konkurencję
zwiększyć interoperacyjność systemów krajowych
stworzyć ramy jednolitego europejskiego obszaru kolejowego.

Cztery pakiety legislacyjne zawierają wspólne przepisy regulujące następujące kwestie:

liberalizacja rynku kolei
licencjonowanie przedsiębiorstw kolejowych oraz certyfikacja maszynistów
wymogi bezpieczeństwa
stworzenie europejskiej agencji zajmującej się koleją oraz kolejowych organów regulacyjnych w każdym państwie członkowskim
prawa pasażerów kolei.

W listopadzie 2025 r. Rada osiągnęła wstępne porozumienie z Parlamentem Europejskim co do przepisów o harmonizacji, uproszczeniu i usprawnieniu zarządzania dostępną zdolnością przepustową unijnej sieci kolejowej w obrębie poszczególnych państw członkowskich i między nimi.

Jednolity europejski obszar kolejowy

Jednolity europejski obszar kolejowy to ogólnounijny system sieci kolejowych, który ma umożliwić rozwój sektora dzięki konkurencyjności, harmonizacji technicznej oraz wspólnemu tworzeniu połączeń transgranicznych. Aby udało się osiągnąć ten cel, należy:

otworzyć i zrestrukturyzować rynek kolei
zwiększyć konkurencję dzięki zapewnieniu firmom równych szans
rozwijać infrastrukturę na rzecz interoperacyjności
poprawić wydajność korzystania z infrastruktury oraz bezpieczeństwo
zapewnić konsumentom sprawiedliwe ceny.

Zrównoważona i inteligentna mobilność

W ramach europejskiego zielonego ładu Komisja Europejska przedstawiła w grudniu 2020 r. strategię zrównoważonej i inteligentnej mobilności. Określono w niej unijne cele w sektorze transportu na najbliższe dziesięciolecia: mobilność ma być ekologiczna, inteligentna i odporna. Jeżeli chodzi o koleje, w strategii zakłada się podwojenie do 2030 r. natężenia przewozów w systemach kolei dużych prędkości w UE.

W czerwcu 2021 r. Rada przyjęła konkluzje w tej sprawie. Wyraziła zadowolenie ze strategii Komisji i poparła jej ambitną wizję dotyczącą sektora transportowego i jego wkładu w zrównoważoność w najbliższych latach i dekadach.

Strategia na rzecz zrównoważonej i inteligentnej mobilności – Rada przyjmuje konkluzje (komunikat prasowy z 3 czerwca 2021 r.)

W czerwcu 2021 r. Rada przyjęła konkluzje w sprawie kolei. Ministrowie podkreślili w nich, że należy dalej rozwijać transport kolejowy w UE – zarówno pasażerski, jak i towarowy. Szczególną uwagę zwrócili na konieczność zwiększania odporności kolei na kryzys oraz na potrzebę dalszych inwestycji w interoperacyjność systemów krajowych i w ich lepsze połączenie.

Kolej liderem inteligentnej i zrównoważonej mobilności: konkluzje Rady (komunikat prasowy z 3 czerwca 2021 r.)

11 lipca 2023 r. Komisja przedstawiła projekt rozporządzenia o wykorzystaniu zdolności przepustowej infrastruktury kolejowej jako jeden z elementów pakietu dotyczącego ekologizacji transportu towarowego. Projekt zawiera przepisy mające poprawić zarządzanie przepustowością i jej koordynację, a tym samym pozwalające ją zwiększyć. W czerwcu 2024 r. Rada uzgodniła stanowisko negocjacyjne w sprawie wniosku, a obecnie negocjuje z Parlamentem jego ostateczne brzmienie.

Pakiet dotyczący ekologizacji transportu towarowego: Rada przyjmuje stanowisko w sprawie skuteczniejszego zarządzania infrastrukturą i ruchem kolejowym (komunikat prasowy z 18 czerwca 2024 r.)

Instrument „Łącząc Europę”

Środki na unijną politykę kolejową pochodzą z kilku programów, m.in. z instrumentu „Łącząc Europę”, który jest źródłem finansowania strategicznych inwestycji w transporcie, cyfryzacji i energetyce.

Rozporządzenie obowiązuje z mocą wsteczną od 1 stycznia 2021 r. Znaczną część przewidzianych funduszy (około 25 z 33 mld euro) otrzyma sektor transportu, w którym największy udział przypadnie kolejom.

„Łącząc Europę” 2.0: sztandarowy program UE przyjęty przez Radę (komunikat prasowy z 14 czerwca 2021 r.)

Bezpieczeństwo i prawa pasażerów

Europejskie koleje są jednymi z najbezpieczniejszych na świecie. Wszystkie przedsiębiorstwa kolejowe korzystające z sieci europejskiej muszą spełniać zharmonizowane normy bezpieczeństwa określone przepisami UE.

Rola Agencji Kolejowej Unii Europejskiej

Agencja Kolejowa Unii Europejskiej (ERA) opracowuje wspólne podejście do bezpieczeństwa, ściśle współpracując z zainteresowanymi podmiotami z sektora kolejowego, a także z organami krajowymi, instytucjami UE i innymi zainteresowanymi stronami. Za pomocą specjalnej jednostki ds. bezpieczeństwa ERA monitoruje również bezpieczeństwo kolei w UE i składa sprawozdania na ten temat.

Agencja Kolejowa Unii Europejskiej

Prawa pasażerów

W 2021 r. UE znowelizowała przepisy o pasażerach kolei, by lepiej chronić ich prawa, zwłaszcza prawa osób z niepełnosprawnościami i osób o ograniczonej możliwości poruszania się. Zmienione przepisy sprzyjają również czystej mobilności, gdyż ułatwiają podróżnym przewożenie pociągami rowerów.

Przedsiębiorstwa kolejowe zostały zobowiązane do tworzenia w wagonach miejsc na rowery i do informowania pasażerów, ile takich miejsc w danym pociągu jest dostępnych. Co do zasady w każdym europejskim pociągu powinno być miejsce na co najmniej cztery rowery.

Nowe przepisy weszły w życie w czerwcu 2021 r.