Czysta i zrównoważona mobilność
Dekarbonizacja transportu jest kluczowa dla realizacji unijnych celów klimatycznych. Unijne przepisy mają nadać mobilności bardziej zrównoważony charakter, a równocześnie zapewnić połączenia w całej UE.
Cele klimatyczne a transport
UE wspiera rozwój systemów transportowych, aby sprzyjać jednolitemu rynkowi, poprawić połączenia między regionami Europy, a równocześnie dekarbonizować transport.
Porozumienie paryskie zobowiązuje państwa UE do tego, by do 2050 r. Unia stała się neutralna klimatycznie. W tym celu UE ma do 2030 r. zredukować wszystkie swoje emisje gazów cieplarnianych o co najmniej 55% w porównaniu z emisjami z 1990 r. Następnie ma dalej redukować emisje do 2050 r.
Aby przyczynić się do tych działań, sektor transportu musi przejść transformację, która do 2050 r. zlikwiduje 90% jego emisji gazów cieplarnianych w porównaniu z poziomem emisji z 1990 r.
Transport generuje 1/4 emisji gazów cieplarnianych w UE
Redukcja emisji w przypadku transportu postępuje wolniej niż w innych sektorach gospodarki. W ostatnich latach emisje w transporcie rosły, podczas gdy w innych sektorach znacznie spadły. Ważne jest więc, by transport pasażerski i towarowy w UE stał się wydajniejszy i mniej zależny od paliw kopalnych.
W 2021 r. Rada przyjęła konkluzje o ogłoszonej przez Komisję strategii na rzecz zrównoważonej i inteligentnej mobilności. Przedstawiła w nich, jak UE ma reformować mobilność, aby stała się ona ekologiczna, inteligentna i odporna.
Pakiet „Gotowi na 55” to zbiór aktów i inicjatyw politycznych, które mają zapewnić redukcję emisji o co najmniej 55%. Zawiera on też ważne propozycje dekarbonizacji transportu drogowego, lotniczego i morskiego.
Oto niektóre z najnowszych inicjatyw politycznych UE na rzecz bardziej zrównoważonej mobilności w UE:
Drogi
Samochody osobowe i dostawcze: normy emisji CO₂
Ze wszystkich rodzajów transportu najwięcej emisji generuje transport drogowy. Same samochody osobowe uwalniają 12% unijnych emisji CO₂.
W marcu 2023 r. Rada przyjęła nowe przepisy o dalszej redukcji emisji CO₂ z nowych samochodów osobowych i dostawczych. Znowelizowała tym samym rozporządzenie UE z 2019 r.
Nowelizacja wyznacza cele na rzecz stopniowej redukcji emisji. W latach 2030–2034 emisje z nowych samochodów osobowych będą musiały spaść o 55%, a z nowych samochodów dostawczych – o 50% w porównaniu z wartościami docelowymi na 2021 r.
Od 2035 r. wszystkie nowe samochody osobowe i dostawcze będą musiały być zeroemisyjne.
Ciężarówki i autobusy: normy emisji CO₂
W maju 2024 r. Rada przyjęła nowe przepisy zaostrzające normy emisji dla pojazdów ciężarowych. Nowe rozporządzenie aktualizuje przepisy z 2019 r., aby pomóc UE realizować plan walki ze zmianą klimatu.
Jego założeniem jest redukcja emisji CO₂ w transporcie drogowym zgodnie z unijnymi celami klimatycznymi. Służyć temu mają wyższe wartości celów redukcyjnych na 2030 r. (-45%) oraz nowe cele na lata 2035 (-65%) i 2040 (-90%).
Nowe przepisy rozszerzają zakres stosowania poprzedniego rozporządzenia, tak by niemal wszystkie nowe pojazdy ciężarowe, które mają certyfikowaną wartość emisji CO₂ – w tym mniejsze ciężarówki, autobusy miejskie, autokary i przyczepy – spełniały kryteria wynikające z celów redukcyjnych.
Nowe przepisy przewidują też, że do 2035 r. wszystkie nowe autobusy miejskie będą musiały być zeroemisyjne. Autobusy dalekobieżne i autokary nadal będą podlegać celom ogólnym.
W październiku 2023 r. Rada wypracowała porozumienie („podejście ogólne”) w sprawie proponowanych przepisów. W styczniu 2024 r. Rada i Parlament Europejski osiągnęły wstępne porozumienie polityczne w ich sprawie. Rada przyjęła te przepisy w maju 2024 r.
Euro 7
UE nie tylko ustaliła normy emisyjne dla pojazdów, lecz także przyjęła przepisy, które służą obniżeniu poziomu innych zanieczyszczeń powietrza generowanych przez transport drogowy.
Rozporządzenie Euro 7 ma uzupełnić wyżej opisane limity CO₂ oraz objąć dodatkowe zanieczyszczenia. Chodzi o cząstki pochodzące ze ścieranych opon, hamulców i akumulatorów.
Przepisy dotyczące samochodów osobowych i dostawczych oraz pojazdów ciężarowych znalazłyby się w jednym akcie.
We wrześniu 2023 r. Rada przyjęła podejście ogólne w sprawie rozporządzenia. W grudniu 2023 r. Rada i Parlament Europejski wypracowały wstępne porozumienie w sprawie projektu. Rada przyjęła nowe przepisy w kwietniu 2024 r.
Opłaty drogowe
W UE obowiązują przepisy o pobieraniu opłat za użytkowanie części infrastruktury drogowej w państwach członkowskich przez pojazdy ciężarowe.
W listopadzie 2021 r. Rada zgodziła się na zmianę tych przepisów, które po nowelizacji zyskały miano dyrektywy o eurowiniecie. Zmienione przepisy mają sprzyjać bardziej ekologicznemu i wydajniejszemu transportowi. Przewidują nową koncepcję ograniczania emisji CO₂ mającą zmniejszyć ślad węglowy sektora zgodnie z europejskim zielonym ładem i porozumieniem paryskim.
Dyrektywa ta weszła w życie w marcu 2022 r.
Koleje
Kolej, zasilana głównie prądem, to najbardziej zrównoważony środek transportu. Według danych Europejskiej Agencji Środowiska w 2018 r. tylko 0,4% całkowitej unijnej emisji gazów cieplarnianych pochodziło z sektora kolejowego.
W 2021 r. Rada przyjęła konkluzje o kolei jako elemencie inteligentniejszej i bardziej zrównoważonej mobilności w UE. Ministrowie podkreślili w nich, że należy dalej rozwijać transport kolejowy w UE – zarówno pasażerski, jak i towarowy.
W ramach pakietu dotyczącego ekologizacji transportu towarowego 11 lipca 2023 r. Komisja przedstawiła projekt rozporządzenia o wykorzystaniu zdolności przepustowej infrastruktury kolejowej. Projekt zawiera przepisy mające poprawić zarządzanie przepustowością i jej koordynację, a tym samym pozwalające ją zwiększyć. W czerwcu 2024 r. Rada uzgodniła stanowisko negocjacyjne dotyczące tego aktu.
Prawa pasażerów kolei
W 2021 r. UE zmieniła przepisy o pasażerach kolei, po to by lepiej chronić ich prawa, zwłaszcza prawa osób z niepełnosprawnościami lub osób o ograniczonej możliwości poruszania się. Zmienione przepisy wspierają również czystą mobilność, ponieważ ułatwiają podróżnym przewożenie pociągami rowerów.
Zobowiązują również przedsiębiorstwa kolejowe do tworzenia przestrzeni na rowery i informowania pasażerów o bieżącej dostępności miejsc na nie. Co do zasady w każdym europejskim pociągu musi być miejsce na co najmniej cztery rowery.
Nowe przepisy weszły w życie w czerwcu 2021 r.
Lotnictwo
ReFuelEU Aviation: zrównoważone paliwa lotnicze
Zrównoważone paliwa lotnicze (biopaliwa, syntetyczne paliwa lotnicze czy pochodzące z recyklingu paliwa węglowe) to jeden z ważnych elementów, który w krótkiej i średniej perspektywie pozwoli znacznie zmniejszyć emisje lotnicze. Na razie potencjał ten pozostaje w dużej mierze niewykorzystany, gdyż rozwój zrównoważonych paliw lotniczych jest hamowany niską podażą i cenami przewyższającymi ceny paliw kopalnych. W rezultacie paliwa takie stanowią zaledwie 0,05% ogółu paliw zużywanych w sektorze lotniczym.
Rozporządzenie ReFuelEU Aviation (należące do pakietu „Gotowi na 55”) ma zredukować ślad węglowy lotnictwa i pomóc UE w realizacji celów klimatycznych: upowszechnić zrównoważone paliwa lotnicze, a równocześnie zadbać o równe warunki konkurencji dla zrównoważonego transportu lotniczego. W myśl nowych przepisów do 2050 r. dostawcy paliwa lotniczego są zobowiązani zwiększyć udział paliw zrównoważonych do 70%.
W kwietniu 2023 r. Rada wstępnie porozumiała się z Parlamentem Europejskim co do projektu aktu, a w październiku 2023 r. przyjęła rozporządzenie.
„Gotowi na 55”: zwiększanie udziału paliw ekologicznych w sektorze lotniczym i morskim (infografika)
Zrównoważoność lotnictwa międzynarodowego
Wszystkie państwa UE są członkami Organizacji Międzynarodowego Lotnictwa Cywilnego (ICAO). Wraz z pozostałymi jej członkami pracują nad poprawą efektywności środowiskowej lotnictwa.
Chcąc zminimalizować negatywny wpływ międzynarodowego lotnictwa cywilnego na klimat i promować zrównoważony wzrost sektora, ICAO pracuje nad szeregiem środków, takich jak:
- udoskonalenia technologiczne samolotów
- usprawnienia operacyjne
- zrównoważone paliwa lotnicze
- CORSIA (mechanizm kompensacji i redukcji dwutlenku węgla dla lotnictwa międzynarodowego).
W czerwcu 2020 r. UE potwierdziła, że będzie uczestniczyć w mechanizmie CORSIA od początku fazy dobrowolnej, czyli od 1 stycznia 2021 r. Ponadto w grudniu 2022 r. Rada przyjęła decyzję umożliwiającą państwom członkowskim wypełnienie niektórych obowiązków wynikających z CORSIA.
W lipcu 2021 r. w kontekście pakietu „Gotowi na 55” Komisja zaproponowała zmianę unijnego systemu handlu uprawnieniami do emisji (ETS) względem lotnictwa, tak by zwiększyć udział tego sektora w polityce klimatycznej UE i wdrożyć mechanizm CORSIA w UE. Rada przyjęła nowe przepisy w kwietniu 2023 r.
- Rada przyjmuje decyzję o wymogach kompensacji emisji lotniczych (CORSIA) (komunikat prasowy z 19 grudnia 2022)
- „Gotowi na 55”: Rada przyjmuje kluczowe akty pozwalające zrealizować cele klimatyczne na 2030 r. (komunikat prasowy z 25 kwietnia 2023)
- Organizacja Międzynarodowego Lotnictwa Cywilnego (ICAO)
Jednolita europejska przestrzeń powietrzna
Instytucje UE pracują nad wspólnymi przepisami i celami w dziedzinie zarządzania jednolitą europejską przestrzenią powietrzną. Skuteczne zarządzanie ruchem lotniczym powinno pomóc zredukować emisje z tego sektora oraz zapewnić wystarczający potencjał i efektywność kosztową.
22 września 2020 r. Komisja zaproponowała zmianę obowiązującego rozporządzenia. W czerwcu 2021 r. Rada uzgodniła podejście ogólne w sprawie reformy jednolitej europejskiej przestrzeni powietrznej.
W marcu 2024 r. Rada i Parlament Europejski wypracowały wstępne porozumienie w sprawie reformy, które musi zostać zatwierdzone przez obie instytucje. We wrześniu 2024 r. Rada przyjęła swoje podejście w sprawie reformy w pierwszym czytaniu.
Żegluga
FuelEU Maritime: paliwa o obniżonej emisyjności
Częścią pakietu „Gotowi na 55” jest rozporządzenie FuelEU Maritime. Ma ono promować stosowanie odnawialnych i niskoemisyjnych paliw w transporcie morskim.
Celem jest, by do 2050 r. zmniejszyć nawet o 80% intensywność emisji gazów cieplarnianych z energii wykorzystywanej na statkach. Dlatego propaguje się stosowanie bardziej zrównoważonych paliw przez statki zawijające do unijnych portów, a równocześnie zapewnia sprawne funkcjonowanie ruchu morskiego i unika zakłóceń na rynku wewnętrznym.
Rada przyjęła nowe przepisy w lipcu 2023 r.
- „Gotowi na 55”: zwiększanie udziału paliw ekologicznych w sektorze lotniczym i morskim (infografika)
W ramach Międzynarodowej Organizacji Morskiej (IMO) UE pracuje także nad redukcją emisji gazów cieplarnianych ze statków. W lipcu 2023 r. została przyjęta zmieniona strategia IMO na rzecz redukcji emisji, przewidująca osiągnięcie zerowej emisyjności netto około 2050 r. Obecnie omawiane są sposoby wdrażania tej strategii.
Państwo sprawujące prezydencję Rady i inne państwa członkowskie UE uczestniczą w spotkaniach IMO i wnoszą aktywny wkład w prace nad środkami ochrony środowiska i innymi rozwiązaniami. Do organizacji tej należą wszystkie państwa członkowskie UE.
Czystsze morza
Rada pracuje nad zestawem aktów, znanym jako pakiet dotyczący bezpieczeństwa morskiego. Ma on sprawić, że transport morski w UE będzie bardziej ekologiczny. Akty te dotyczą:
- kontroli przeprowadzanej przez państwo portu
- zanieczyszczeń pochodzących ze statków
- zgodności z wymaganiami dotyczącymi państwa bandery
- badania wypadków
- przeglądu mandatu Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa Morskiego (EMSA).
Celem pakietu jest unowocześnienie unijnych przepisów dotyczących bezpieczeństwa morskiego i ograniczenie zanieczyszczeń wody pochodzących ze statków.
Transport multimodalny
Transeuropejska sieć transportowa (TEN-T)
Transeuropejską sieć transportową (TEN-T) zainaugurowano w 1996 r. z myślą o opracowaniu kryteriów dla transgranicznych projektów zapewniających łączność w skali transeuropejskiej.
Obecne wytyczne TEN-T pochodzą z 2013 r. i od grudnia 2021 r. są gruntownie reformowane.
W grudniu 2023 r. prezydencja Rady i negocjatorzy Parlamentu Europejskiego osiągnęli wstępne porozumienie w sprawie zmienionego rozporządzenia o unijnych wytycznych dotyczących rozwoju sieci TEN-T. Rada przyjęła to rozporządzenie w czerwcu 2024 r.
Nowe przepisy przewidują stworzenie niezawodnej, dobrze skomunikowanej, wysokojakościowej sieci transportowej, która zapewni całej Europie zrównoważone połączenia bez fizycznych zakłóceń, zatorów i brakujących odcinków. Sieć ta będzie rozwijana lub modernizowana stopniowo, zgodnie z nowym rozporządzeniem wyznaczającym konkretne terminy zakończenia prac nad poszczególnymi jej poziomami. Są to:
- sieć bazowa ma zostać ukończona do 2030 r.
- nowo dodana rozszerzona sieć bazowa – do 2040 r.
- sieć kompleksowa – do 2050 r.
Infrastruktura paliw alternatywnych
Rozporządzenie o infrastrukturze paliw alternatywnych ma zapewnić w całej UE budowę publicznie dostępnej infrastruktury służącej do ładowania i tankowania paliw alternatywnych w transporcie drogowym, lotniczym i wodnym.
Rozporządzenie ustanawia cele dotyczące budowy stacji ładowania i tankowania. Przykładowo stacje ładowania na głównych drogach powinny być dostępne przynajmniej co 60 km.
Rada przyjęła rozporządzenie w lipcu 2023 r.
„Gotowi na 55”: bardziej zrównoważony transport (infografika)
Inteligentne systemy transportu
Aby przyspieszyć transformację cyfrową i inteligentniejszą mobilność w UE, Rada przyjęła nowe przepisy o wdrażaniu inteligentnych systemów transportowych. To część przygotowanej przez Komisję strategii na rzecz zrównoważonej i inteligentnej mobilności.
Inteligentne systemy transportowe (ITS), takie jak systemy planowania podróży, system powiadamiania o wypadkach „eCall” i zautomatyzowane samochody, rewolucjonizują sposób przemieszczania się ludzi, ponieważ oszczędzają czas, ograniczają emisje i zatory komunikacyjne oraz upraszczają planowanie podróży.
Rada przyjęła zmienioną dyrektywę o ITS w październiku 2023 r. Akt ma przyspieszyć dostępność i zwiększyć interoperacyjność danych cyfrowych zasilających usługi takie jak planowanie podróży multimodalnych i usługi nawigacyjne. Dzięki temu pojazdy i infrastruktura drogowa będą mogły się między sobą komunikować, na przykład po to, by ostrzegać o niespodziewanych wydarzeniach, takich jak zatory drogowe.
Ekologizacja transportu towarowego
Transport towarowy generuje ponad 30% transportowych emisji CO₂, przy czym przewiduje się, że jego skala będzie wzrastać.
Przedstawiony przez Komisję w lipcu 2023 r. pakiet dotyczący ekologizacji transportu towarowego ma zmniejszyć jego uciążliwość środowiskową poprzez:
- zwiększenie jego wydajności i ogólnej zrównoważoności
- promowanie bardziej zrównoważonych środków transportu, takich jak kolej czy żegluga śródlądowa.
W grudniu 2023 r. Rada przyjęła stanowisko dotyczące rozporządzenia o rozliczaniu emisji gazów cieplarnianych z usług transportowych. Akt ma usprawnić obliczanie emisji gazów cieplarnianych pochodzących z usług transportowych oraz przekazywanie informacji o tych emisjach, tak by klienci mogli wybierać najbardziej zrównoważone środki transportu. Rada zapoznała się ze sprawozdaniem z postępu prac nad przygotowywanym przez Komisję projektem aktu w sprawie maksymalnych dopuszczalnych obciążeń i wymiarów pojazdów ciężarowych, który również stanowi integralną część pakietu dotyczącego ekologizacji transportu towarowego.
W czerwcu 2024 r. Rada uzgodniła w ramach tego pakietu swoje stanowisko negocjacyjne („podejście ogólne”) w sprawie rozporządzenia o wykorzystaniu zdolności przepustowej infrastruktury kolejowej w jednolitym europejskim obszarze kolejowym. Akt ten ma zwiększyć dostępność infrastruktury poprzez lepsze procesy planowania i alokacji, a także lepszą koordynację transgraniczną. Ma też znacznie przyczynić się do skuteczniejszego zarządzania zdolnością przepustową infrastruktury kolejowej i ruchem kolejowym.
- Pakiet dotyczący ekologizacji transportu towarowego: stanowisko w sprawie skuteczniejszego zarządzania infrastrukturą i ruchem kolejowym (komunikat prasowy z 18 czerwca 2024)
- Ekologizacja transportu towarowego: Rada ustala stanowisko co do rozliczania emisji gazów cieplarnianych (komunikat prasowy z 4 grudnia 2023)
Finansowanie
Instrument „Łącząc Europę” 2021‒2027
Promowanie zasady zrównoważoności jest jednym z głównych celów instrumentu „Łącząc Europę”. Instrument ten, będący podstawowym mechanizmem finansowania inwestycji w unijne systemy transportowe, pomaga dekarbonizować sektor mobilności, a tym samym przyczynia się do realizacji celu, którym jest osiągnięcie neutralności klimatycznej do 2050 r. Rozporządzenie jest stosowane z mocą wsteczną od 1 stycznia 2021 r.
Znaczną część przewidzianych funduszy otrzyma sektor transportu (około 25 z 33 mld EUR), z czego największy udział przypadnie kolejom.