Βασιλεία ΙΙΙ: Διεθνές ρυθμιστικό πλαίσιο για τις τράπεζες

Τι είναι η Βασιλεία ΙΙΙ

Οι συμφωνίες της Βασιλείας είναι μια σειρά τριών διαδοχικών διεθνών συμφωνιών για τη ρύθμιση του τραπεζικού τομέα (Βασιλεία Ι, ΙΙ και ΙΙΙ) οι οποίες εκπονήθηκαν από την Επιτροπή της Βασιλείας για την τραπεζική εποπτεία (BCBS).

Η BCBS αποφάσισε να καταρτίσει πρότυπα για να διασφαλίσει ότι οι τράπεζες και τα λοιπά πιστωτικά ιδρύματα διαθέτουν επαρκή κεφάλαια και ρευστότητα ώστε να εκπληρώνουν τις υποχρεώσεις τους και να απορροφούν απρόβλεπτες ζημίες.

Η τελευταία κατά σειρά συμφωνία, γνωστή ως «Βασιλεία III», προέκυψε μετά από διαβουλεύσεις σε διεθνές επίπεδο προκειμένου να αντιμετωπιστεί ο αρνητικός αντίκτυπος της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής κρίσης του 2007–2008.

Για να δοθεί χρόνος στις τράπεζες να προσαρμοστούν στα νέα πρότυπα και στις αντίστοιχες περιοχές δικαιοδοσίας να τα ενσωματώσουν στα νομικά τους πλαίσια, προκρίθηκε η σταδιακή εισαγωγή των διατάξεων της Βασιλείας ΙΙΙ σε διάστημα αρκετών ετών· μεγάλο μέρος της συμφωνίας έχει ήδη τεθεί σε ισχύ στην ΕΕ.

Στις 30 Μαΐου 2024, το Συμβούλιο θέσπισε νέους κανόνες με τους οποίους ολοκληρώνεται η ενσωμάτωση των διεθνών συμφωνιών της Βασιλείας ΙΙΙ στο δίκαιο της ΕΕ. Στην πράξη, οι εν λόγω νέοι κανόνες τροποποιούν τον κανονισμό για τις κεφαλαιακές απαιτήσεις και την οδηγία για τις κεφαλαιακές απαιτήσεις.

• Μεταρρυθμίσεις της Βασιλείας ΙΙΙ: νέοι κανόνες της ΕΕ για την αύξηση της ανθεκτικότητας των τραπεζών σε οικονομικούς κλυδωνισμούς (δελτίο Τύπου, 30 Mαΐου 2024)
• Επιτροπή της Βασιλείας (Τράπεζα Διεθνών Διακανονισμών)

Η ολοκλήρωση της Βασιλείας ΙΙΙ με λίγα λόγια

Το πλαίσιο της Βασιλείας υποχρεώνει τις τράπεζες να πληρούν συγκεκριμένες απαιτήσεις κεφαλαιακής επάρκειας με βάση τους κινδύνους (δείκτες κεφαλαίου), δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στα σταθμισμένα στοιχεία ενεργητικού μιας τράπεζας (RWA). Οι τράπεζες πρέπει να διατηρούν συγκεκριμένο ύψος ρυθμιστικών ιδίων κεφαλαίων ως προς το σταθμισμένο ενεργητικό τους:

Τα τελευταία στοιχεία της Βασιλείας ΙΙΙ που εισάγονται τώρα στο ενωσιακό πλαίσιο είναι:

• αλλαγές στην τυποποιημένη προσέγγιση για τον προσδιορισμό του σταθμισμένου ενεργητικού (RWA): χρήση σαφώς οριζόμενων και αναπροσαρμοζόμενων παραμέτρων στους κανόνες για τα κεφάλαια
• αλλαγές στην προσέγγιση των εσωτερικών διαβαθμίσεων (IRB), που επιτρέπει στις ίδιες τις τράπεζες να εκτιμούν τις παραμέτρους που χρησιμοποιούνται για τον υπολογισμό του σταθμισμένου ενεργητικού (πιο συγκεκριμένα, θεσπίστηκαν κατώτατα όρια όσον αφορά τις εν λόγω παραμέτρους για την προσέγγιση IRB)
• η δυνατότητα χρήσης της προσέγγισης IRB καταργήθηκε για ορισμένα είδη ανοιγμάτων
• το κατώτατο όριο κεφαλαιακών απαιτήσεων αφορά την κατώτατη τιμή που μπορεί να λάβει το σταθμισμένο ενεργητικό όταν υπολογίζεται από τις τράπεζες με χρήση των εσωτερικών υποδειγμάτων τους και έχει τεθεί στο 72,5 % της τυποποιημένης προσέγγισης
• νέο πλαίσιο λειτουργικού κινδύνου: αναφέρεται στον κίνδυνο ζημίας λόγω ανεπάρκειας ή αστοχίας στις εσωτερικές διαδικασίες, στο προσωπικό και στα συστήματα, ή λόγω εξωτερικών γεγονότων.

Τι άλλο συμφωνήθηκε

Εκτός από την εισαγωγή του εναπομένοντος τμήματος της Βασιλείας ΙΙΙ στο ενωσιακό πλαίσιο, συμφωνήθηκαν και μερικές ακόμη τροποποιήσεις του κανονισμού 575/2013 (CRR) και της οδηγίας 2013/36/ΕΕ (CRD):

ενίσχυση της ανθεκτικότητας των τραπεζών έναντι των περιβαλλοντικών, των κοινωνικών και των σχετικών με τη διακυβέρνηση (ΠΚΔ) κινδύνων

διασφάλιση ισχυρότερης και πιο εναρμονισμένης εποπτείας και διαχείρισης κινδύνων των τραπεζών σε ολόκληρη την ΕΕ, ιδίως όσον αφορά τα υποκαταστήματα τραπεζών τρίτων χωρών με άδεια λειτουργίας στην ΕΕ

προστασία της ανεξαρτησίας των αρχών τραπεζικής εποπτείας

Πώς διασφαλίζει η ΕΕ τη σταθερότητα και τη συνετή διαχείριση των τραπεζών

Στόχος της ΕΕ είναι να επιτυγχάνει ισορροπία ανάμεσα στη ρύθμιση και την καινοτομία και, ταυτόχρονα, να αντιμετωπίζει νέους ανατρεπτικούς παράγοντες όπως η κλιματική κρίση και τα κρυπτονομίσματα.

Ρύθμιση χωρίς υπερβολές

Είναι αναγκαίο να εφαρμόζονται παγκόσμια πρότυπα και παράλληλα να γίνονται σεβαστά τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του τραπεζικού συστήματος της ΕΕ. Η ρύθμιση και η καινοτομία πρέπει να συνυπάρχουν σε σωστές δόσεις ώστε ο τραπεζικός τομέας να συνεχίσει να αναπτύσσεται.

Για να επιτευχθεί αυτός ο στόχος, η ΕΕ εισάγει σταδιακά μια σειρά εξαιρέσεων από την απαίτηση περί κατώτατου ορίου κεφαλαιακών απαιτήσεων της Βασιλείας ΙΙΙ. Οι εξαιρέσεις αυτές επικεντρώνονται, μεταξύ άλλων, στα εξής:

• στην αντιμετώπιση ορισμένων δανείων «χαμηλού κινδύνου» για ακίνητα
• στα δάνεια προς μη διαβαθμισμένες επιχειρήσεις
• στη χρηματοδότηση αντικειμένων (OF)

Η ΕΕ αποφάσισε επίσης να διασφαλίσει ότι το κατώτατο όριο κεφαλαιακών απαιτήσεων εφαρμόζεται σε επίπεδο μεμονωμένης οντότητας. Το κεφάλαιο πρέπει να κατέχεται σε όλα τα επίπεδα ενός ομίλου (τόσο σε επίπεδο μητρικής εταιρείας όσο και σε επίπεδο θυγατρικών), και όχι μόνο σε επίπεδο μητρικής εταιρείας (εφαρμογή σε επίπεδο ομίλου).

Αυτό προστατεύει τα κράτη μέλη στο έδαφος των οποίων εγκαθίστανται θυγατρικές αλλοδαπών τραπεζικών ομίλων, διότι με τον τρόπο αυτό οι θυγατρικές δεν εξαρτώνται από τη στήριξη που παρέχει η μητρική τους τράπεζα για να αντέξουν τυχόν κρίση.

Επισκόπηση του τραπεζικού τομέα

Το 2020 υπήρχαν 5.441 τράπεζες στην ΕΕ. Το κράτος μέλος με τον μεγαλύτερο αριθμό τραπεζών ήταν η Γερμανία (28 % του συνόλου της ΕΕ), ακολουθούμενη από την Πολωνία (11 %), την Αυστρία και την Ιταλία (και οι δύο 9 %), πράγμα που σημαίνει ότι πάνω από το 50 % των τραπεζών της ΕΕ βρισκόταν σε αυτά τα τέσσερα κράτη μέλη.

Διαχείριση διασυνοριακών τραπεζικών συναλλαγών: υποκαταστήματα τρίτης χώρας

Η ΕΕ συμφώνησε επίσης σχετικά με ένα πλαίσιο ελάχιστης εναρμόνισης για την αδειοδότηση και την εποπτεία των υποκαταστημάτων που ιδρύονται σε κράτη μέλη από τράπεζες συσταθείσες σε τρίτες χώρες (υποκαταστήματα τρίτων χωρών).

Αυτό το κοινό ενωσιακό πλαίσιο απαιτεί την εύρεση της χρυσής τομής μεταξύ αφενός των απαραίτητων προϋποθέσεων για την αδειοδότηση και, αφετέρου, της σημασίας που έχει για τους πολίτες και τις επιχειρήσεις της ΕΕ η ένταξή της στις παγκόσμιες αγορές και πηγές χρηματοδότησης και στα παγκόσμια τραπεζικά προϊόντα.

Το πλαίσιο περιλαμβάνει τα εξής:

• αυστηρές αλλά αναλογικές απαιτήσεις όσον αφορά την αδειοδότηση και την εποπτεία
• περιορισμένες εξαιρέσεις για ορισμένα είδη επιχειρήσεων και συναλλαγών
• επαρκώς μακρά μεταβατική περίοδο για την προσαρμογή του κλάδου στο νέο πλαίσιο και για τη συνέχιση των υφιστάμενων συμβατικών σχέσεων

Μετριασμός των επιπτώσεων άγνωστων κινδύνων

Η ΕΕ λαμβάνει υπόψη διάφορες παγκόσμιες αναδυόμενες προκλήσεις, για παράδειγμα, τους χρηματοοικονομικούς κινδύνους που σχετίζονται με το κλίμα, τους κινδύνους στον κυβερνοχώρο και την επιχειρησιακή ανθεκτικότητα. Σημαντικές πτυχές της συμφωνίας αφορούν κινδύνους που σχετίζονται με το περιβάλλον και τα κρυπτονομίσματα.

Οι τράπεζες διαδραματίζουν καίριο ρόλο στον μετριασμό των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής. Η ΕΕ υποχρεώνει τις τράπεζες να ενσωματώνουν τους περιβαλλοντικούς, κοινωνικούς και σχετιζόμενους με τη διακυβέρνηση (ΠΚΔ) κινδύνους στις δομές διακυβέρνησής τους, στα πλαίσια διαχείρισης κινδύνου και στις διαδικασίες στρατηγικού σχεδιασμού τους. Αυτό συνεπάγεται την ταυτοποίηση, την αξιολόγηση, την παρακολούθηση και τη διαχείριση των κινδύνων ΠΚΔ στο πλαίσιο των γενικότερων πρακτικών διαχείρισης κινδύνων.

Οι τράπεζες παροτρύνονται να εξετάζουν τον αντίκτυπο των δανειοδοτικών και επενδυτικών δραστηριοτήτων τους σε περιβαλλοντικούς και κοινωνικούς παράγοντες καθώς και σε ζητήματα διακυβέρνησης. Επιπλέον, οι τράπεζες θα υποχρεούνται:

• να λαμβάνουν υπόψη τον στόχο της ΕΕ για επίτευξη ουδέτερου ισοζυγίου άνθρακα έως το 2050 και τους σχετικούς συμφωνηθέντες στόχους βιωσιμότητας της ΕΕ κατά την εκτέλεση των εσωτερικών τους εργασιών διαχείρισης κινδύνων και συμμόρφωσης
• να εφαρμόζουν χαμηλότερο συντελεστή στάθμισης κινδύνου για ανοίγματα στο σύστημα εμπορίας δικαιωμάτων εκπομπών της ΕΕ (40 %) ώστε να καταπολεμηθεί η κλιματική αλλαγή και να υποστηριχτεί ο ρόλος των τραπεζών στη χρηματοδότηση της πράσινης μετάβασης

Παράλληλα, ως άμυνα έναντι της δυνητικά αποσταθεροποιητικής επίδρασης των κρυπτονομισμάτων, θεσπίστηκαν κανονιστικές κεφαλαιακές επιβαρύνσεις για τις επενδύσεις των τραπεζών σε κρυπτοστοιχεία. Σύμφωνα με τον κανονισμό της ΕΕ για τις αγορές κρυπτοστοιχείων (MiCA), οι εν λόγω επιβαρύνσεις θα έχουν μεταβατικό χαρακτήρα· θα πάψουν να ισχύουν όταν τεθούν σε εφαρμογή στην ΕΕ τα διεθνή πρότυπα για την προληπτική αντιμετώπιση των κρυπτοστοιχείων που είναι αυτή τη στιγμή υπό τελική επεξεργασία στο πλαίσιο της Βασιλείας.

• Πώς η ΕΕ ρυθμίζει τις αγορές κρυπτοστοιχείων (γενικές πληροφορίες)

Διαφάνεια των ηγετών του τραπεζικού κλάδου

Η συμφωνία περιλαμβάνει επίσης διατάξεις με σκοπό να αποτρέπεται ο διορισμός ακατάλληλων προσώπων στα διοικητικά συμβούλια των τραπεζών, ενώ παράλληλα να προωθείται η πολυμορφία και η ισόρροπη εκπροσώπηση των φύλων.

Οι μεγάλες τραπεζικές οντότητες θα πρέπει να διαβιβάζουν στην εποπτική αρχή τους τις πληροφορίες που αφορούν την αξιολόγηση της καταλληλότητας των υποψηφίων για τις θέσεις του εκτελεστικού μέλους και του προέδρου του διοικητικού συμβουλίου τους τουλάχιστον 30 ημέρες πριν από την ανάληψη των καθηκόντων.

Όταν τα μέλη του διοικητικού οργάνου δεν πληρούν τις απαιτήσεις καταλληλότητας, τα κράτη μέλη πρέπει να διασφαλίζουν ότι οι αρμόδιες αρχές διαθέτουν τις αναγκαίες εξουσίες για να αποτρέπουν τον διορισμό τους ή να τα απομακρύνουν από το διοικητικό όργανο.

Ποια είναι τα πλεονεκτήματα για τους πολίτες της ΕΕ

Η νέα τραπεζική συμφωνία όχι μόνο θα επιφέρει σταθερότητα στον τραπεζικό κλάδο, αλλά συνεπάγεται επίσης σημαντικές αλλαγές για τους πολίτες.