Νέες γονιδιωματικές τεχνικές για τη βελτίωση των φυτών

Βελτίωση των φυτών

Εδώ και χιλιάδες χρόνια, οι άνθρωποι αναζητούν τρόπους για να βελτιώσουν τα φυτά τους ώστε να διασφαλίσουν ασφαλείς και θρεπτικές πηγές τροφίμων. Όλα ξεκίνησαν με μια απλή πράξη: την επιλογή των καλλιεργειών που ήταν πιο ανθεκτικές, πρόσφεραν τους πιο εύγευστους καρπούς ή εξασφάλιζαν τη μεγαλύτερη παραγωγικότητα.

Στα μέσα του 19ου αιώνα, ο Gregor Mendel διατύπωσε τις αρχές της κληρονομικότητας στις οποίες βασίζεται η διασταύρωση των φυτών —τεχνική με την οποία συνδυάζονται τα χαρακτηριστικά δύο διαφορετικών φυτών από το ίδιο είδος. Οι τεχνικές διασταύρωσης έχουν εξελιχθεί με την πάροδο των αιώνων.

Φυτά και οι πρόγονοί τους

Πολλά από τα φυτά που καλλιεργούνται σήμερα είναι πολύ διαφορετικά από τα άγρια είδη που έχουν διαδεχθεί.

Μελιτζάνα

Φωτογραφία άγριου λάχανου και απεικόνιση κουνουπιδιού που προέρχεται από το άγριο λάχανο.

Κουνουπίδι

Μπανάνες

Διασφάλιση της επισιτιστικής ασφάλειας

Οι νέες τεχνικές βελτίωσης των φυτών μπορούν να συμβάλουν στη δημιουργία βιώσιμων αγροδιατροφικών συστημάτων και στην αντιμετώπιση προκλήσεων όπως η παγκόσμια επισιτιστική ανασφάλεια και η κλιματική αλλαγή, με οφέλη για τους γεωργούς, τους καταναλωτές και το περιβάλλον. Με τις νέες μεθόδους αναμένεται να μειωθεί η χρήση φυτοφαρμάκων και να αναπτυχθούν φυτά με λιγότερα αλλεργιογόνα.

Οι νέες γονιδιωματικές τεχνικές (NGT) μπορούν να οδηγήσουν σε φυτά τα οποία:

είναι ανθεκτικά στην κλιματική αλλαγή ή στους επιβλαβείς οργανισμούς
απαιτούν λιγότερα λιπάσματα και φυτοφάρμακα
μπορούν να εξασφαλίσουν υψηλότερες αποδόσεις
χρησιμοποιούν νερό και άλλους φυσικούς πόρους με πιο αποδοτικό τρόπο

Παραδείγματα φυτών που παράγονται με νέες γονιδιωματικές τεχνικές

Σιτάρι χαμηλής περιεκτικότητας σε γλουτένη

Πατάτα ανθεκτική στα παθογόνα

Αραβόσιτος ανθεκτικός στην ξηρασία

Γιατί η ΕΕ χρειάζεται νέους κανόνες;

Στην ΕΕ οι τεχνικές γονιδιακής επεξεργασίας διέπονται από τη νομοθεσία για τους γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς (ΓΤΟ), η οποία περιλαμβάνει σειρά νομοθετικών πράξεων.

Επί του παρόντος, τα φυτά που παράγονται με νέες γονιδιωματικές τεχνικές εμπίπτουν στη νομοθεσία για τους ΓΤΟ, σύμφωνα με απόφαση του 2018 του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Ωστόσο, σε αντίθεση με τα φυτά με ΓΤΟ, τα φυτά που παράγονται με νέες γονιδιωματικές τεχνικές μπορεί να είναι πολύ παρόμοια ή ακόμη και πανομοιότυπα με προϊόντα που παράγονται με συμβατικές τεχνικές βελτίωσης ή ακόμη και με φυτά που προκύπτουν με φυσικό τρόπο.

Τα φυτά NGT που περιέχουν ξένο γενετικό υλικό εξακολουθούν να διέπονται από τη νομοθεσία για τους ΓΤΟ. Οι νέοι κανόνες της ΕΕ αποσκοπούν στο να παράσχουν νομική σαφήνεια σχετικά με τις νέες μεθόδους βελτίωσης που δεν χρησιμοποιούν ξένο DNA.

Στόχος τους είναι να συμβάλουν στην επίτευξη των στόχων της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας και της στρατηγικής «Από το αγρόκτημα στο πιάτο», στη βιοποικιλότητα, στην προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, στην παγκόσμια επισιτιστική ασφάλεια και στη βιοοικονομία.

Με τη ρύθμιση της βελτίωσης των φυτών η ΕΕ επιδιώκει να καταστήσει τον τομέα ασφαλή, διαφανή, αποτελεσματικό και ανταγωνιστικό.

Τεχνικές βελτίωσης και νομοθεσία της ΕΕ

Υπάρχουν τρεις βασικές τεχνικές για τη βελτίωση των φυτών.

Συμβατικές τεχνικές βελτίωσης

Καθιερωμένες τεχνικές γενετικής τροποποίησης (ΓΤΟ)

Νέες γονιδιωματικές τεχνικές (ΝΓΤ)

Δύο φυτά μπιζελιών με το σύμβολο του πολλαπλασιασμού ανάμεσά τους. Το ένα φυτό είναι ανοιχτό πράσινο με τρία φύλλα, ενώ το άλλο είναι σκούρο πράσινο με δύο φύλλα.

Δύο ποικιλίες ενός φυτικού είδους διασταυρώνονται πολλές φορές για να παραχθεί ένα φυτό με τα επιθυμητά γνωρίσματα (διασταύρωση). Σήμερα, η διαδικασία επιταχύνεται με χημικές ουσίες ή ακτινοβόληση (βελτίωση διά μετάλλαξης ή μεταλλαξιγένεση).

Δύο διαφορετικά φυτά με το εικονίδιο του DNA ανάμεσά τους. Ένθεση στοιχείου DNA ενός φυτού στο DNA του άλλου φυτού.

Το γενετικό υλικό ενός φυτού τροποποιείται κατά τρόπο που δεν προκύπτει φυσιολογικά με διασταύρωση ή φυσικό ανασυνδυασμό, ενίοτε με ξένο DNA (διαγονιδιακή βελτίωση ή transgenesis).

Φυτό με το εικονίδιο του DNA δίπλα του. Κύκλος που εστιάζει πάνω στο εικονίδιο του DNA και ένα βέλος τα οποία υποδεικνύουν ένα στοχευμένο σημείο εντός του κύκλου.

Το γονιδίωμα ενός φυτού τροποποιείται σε καθορισμένη θέση (στοχευμένη μεταλλαξιγένεση) ή εισάγεται αλληλουχία από το ίδιο είδος ή ένα στενά συγγενές είδος (cisgenesis).

Η νομοθεσία της ΕΕ εφαρμόζεται ως ακολούθως:

συμβατική βελτίωση: εκτός του πεδίου εφαρμογής της νομοθεσίας της ΕΕ για τους ΓΤΟ
γενετική τροποποίηση: διέπεται από τη νομοθεσία της ΕΕ για τους ΓΤΟ
νέες γονιδιωματικές τεχνικές: θα διέπονται από τους νέους κανόνες για τις NGT, σε συνδυασμό με τη νομοθεσία για τους ΓΤΟ, κατά περίπτωση

Κανόνες για νέες γονιδιωματικές τεχνικές στην πράξη

Στις 4 Δεκεμβρίου, το Συμβούλιο κατέληξε σε προσωρινή συμφωνία με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο σχετικά με ένα σύνολο κανόνων που θεσπίζουν νομικό πλαίσιο για νέες γονιδιωματικές τεχνικές.

Με τους νέους κανόνες, η ΕΕ θα παράσχει:

μεγαλύτερη ασφάλεια
μεγαλύτερη διαφάνεια και βελτιωμένη επισήμανση
ενισχυμένη καινοτομία

Οι κανόνες θα απαιτούν όλα τα φυτά NGT να καταχωρίζονται σε δημόσια βάση δεδομένων και να απαγορεύεται η βιολογική παραγωγή τους.

Επιπλέον, θα καθοριστούν δύο κατηγορίες φυτών:

κατηγορία 1: φυτά ισοδύναμα με φυτά που έχουν παραχθεί με συμβατική βελτίωση ή έχουν προκύψει με φυσική μετάλλαξη
κατηγορία 2: φυτά με πιο σύνθετες τροποποιήσεις

Για κάθε κατηγορία θα ισχύουν διαφορετικοί κανόνες.

Φυτά κατηγορίας 1

Οι κανόνες θα ρυθμίζουν τα ακόλουθα:

διάθεση στην αγορά: προτού ελευθερωθεί σκόπιμα στο περιβάλλον ή διατεθεί στην αγορά ένα φυτό NGT ή ένα προϊόν που προέρχεται από φυτό NGT, οι εθνικές αρχές και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα επαληθεύουν αν ανήκει στην κατηγορία 1
επισήμανση: οι σπόροι και άλλο αναπαραγωγικό υλικό θα πρέπει να φέρουν ετικέτα στην οποία θα αναγράφεται ότι προέρχονται από NGT· τα φυτά δεν χρειάζεται να φέρουν επισήμανση
γνωρίσματα: τα ανθεκτικά σε ζιζανιοκτόνα φυτά εξαιρούνται από την κατηγορία 1
διπλώματα ευρεσιτεχνίας: οι εταιρείες ή οι βελτιωτές θα πρέπει να υποβάλουν στοιχεία για όλα τα υφιστάμενα ή εκκρεμή διπλώματα ευρεσιτεχνίας· θα συσταθεί ομάδα εμπειρογνωμόνων για να μελετήσει τον αντίκτυπο των διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας στα φυτά NGT· και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα δημοσιεύσει μελέτη σχετικά με τον αντίκτυπο της κατοχύρωσης διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας στην καινοτομία, την πρόσβαση σε κατοχυρωμένα με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας φυτά NGT και την ανταγωνιστικότητα του τομέα βελτίωσης φυτών της ΕΕ.

Τα φυτά αυτά θα εξαιρούνται από τη νομοθεσία για τους ΓΤΟ. Αντ’ αυτού, θα υπόκεινται στην ισχύουσα νομοθεσία της ΕΕ για τα τρόφιμα και τις ζωοτροφές, τα νέα τρόφιμα, τη διατήρηση της φύσης και την περιβαλλοντική ευθύνη.

Οι χώρες της ΕΕ θα λάβουν μέτρα για να διασφαλίσουν ότι τα φυτά της κατηγορίας 1 δεν υπάρχουν ακουσίως στη βιολογική γεωργία στην επικράτειά τους.

Φυτά κατηγορίας 2

Οι κανόνες θα ρυθμίζουν τα ακόλουθα:

διάθεση στην αγορά: προτού ελευθερωθεί σκόπιμα στο περιβάλλον ή διατεθεί στην αγορά ένα φυτό NGT ή ένα προϊόν που προέρχεται από φυτό NGT, οι εθνικές αρχές και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα εγκρίνουν τη χρήση του· αυτό θα περιλαμβάνει αξιολογήσεις κινδύνου και ασφάλειας
επισήμανση: τα εγκεκριμένα προϊόντα της κατηγορίας 2 θα πρέπει να φέρουν ετικέτα, η οποία μπορεί να παρέχει πληροφορίες σχετικά με τα γνωρίσματα που προκύπτουν από τη γενετική τροποποίηση· εάν ο παραγωγός συμπεριλάβει τα γνωρίσματα στην ετικέτα, θα πρέπει να αναγράφονται όλα
κίνητρα: θα παρασχεθούν κανονιστικά κίνητρα στους παραγωγούς φυτών με γνωρίσματα που βελτιώνουν τη βιωσιμότητα, όπως η αποδοτικότερη χρήση του νερού ή η ανθεκτικότητα σε ασθένειες ή στις συνθήκες της κλιματικής αλλαγής, με εξαίρεση τα φυτά που περιέχουν γνωρίσματα ανθεκτικά στα ζιζανιοκτόνα

Τα φυτά της κατηγορίας 2 θα πρέπει να συμμορφώνονται με την ισχύουσα νομοθεσία για τους ΓΤΟ, η οποία έχει προσαρμοστεί με τους κανόνες για τις νέες γονιδιωματικές τεχνικές, ώστε να λαμβάνονται υπόψη τα διάφορα προφίλ κινδύνου των εν λόγω φυτών.

Οι χώρες της ΕΕ θα μπορούν να λάβουν μέτρα για να διασφαλίσουν ότι τα φυτά της κατηγορίας 2 δεν υπάρχουν ακουσίως σε προϊόντα που δεν είναι προϊόντα NGT. Θα μπορούν επίσης να περιορίσουν ή να απαγορεύσουν την καλλιέργεια φυτών της κατηγορίας 2 στην επικράτειά τους.

Επόμενα βήματα

Το Συμβούλιο ενέκρινε τους νέους κανόνες στις 21 Απριλίου 2026.

Το κείμενο μένει ακόμα να εγκριθεί επίσημα από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Ακολούθως, ο κανονισμός θα αρχίσει να ισχύει 20 ημέρες μετά τη δημοσίευσή του στην Επίσημη Εφημερίδα της ΕΕ. Οι περισσότερες διατάξεις θα εφαρμοστούν μετά την παρέλευση μεταβατικής περιόδου 24 μηνών, παρέχοντας χρόνο για την έκδοση εκτελεστικών κανόνων. Το νέο πλαίσιο αναμένεται να εφαρμοστεί από τα μέσα του 2028.

Έναν χρόνο μετά την έναρξη ισχύος του κανονισμού, η Επιτροπή θα δημοσιεύσει μελέτη σχετικά με τον αντίκτυπο της έκδοσης διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας στην καινοτομία, τη διαθεσιμότητα σπόρων για τους γεωργούς και την ανταγωνιστικότητα του τομέα βελτίωσης φυτών της ΕΕ. Στη συνέχεια, η Επιτροπή θα αναφέρει ποια μέτρα παρακολούθησης απαιτούνται ή θα δημοσιεύσει νομοθετική πρόταση για την αντιμετώπιση τυχόν ζητημάτων που θα εντοπίζονται στη μελέτη.

Δείτε επίσης:

Από το αγρόκτημα στο πιάτο

Ασφάλεια των τροφίμων και υγεία

Βιοποικιλότητα

Νομοθεσία για τους ΓΜΟ (Ευρωπαϊκή Επιτροπή)