Nowe techniki genomowe w hodowli roślin

Hodowla roślin

Ludzie od tysięcy lat udoskonalają rośliny uprawne, aby zapewnić sobie bezpieczne i pożywne źródła żywności. Na początku do upraw wybierano po prostu najsilniejsze, najsmaczniejsze lub najbardziej wydajne odmiany.

W połowie XIX wieku Gregor Mendel opisał zasady dziedziczenia leżące u podstaw krzyżowania roślin, czyli techniki łączenia cech dwóch różnych roślin tego samego gatunku. Człowiek przez wieki rozwijał techniki krzyżowania roślin.

Rośliny i ich przodkowie

Wiele uprawianych dziś roślin znacznie różni się od swych rosnących dziko przodków.

Bakłażan

Kalafior

Banany

Gwarancja bezpieczeństwa żywnościowego

Nowe techniki hodowli roślin mogą przyczynić się do zrównoważenia systemów rolno-spożywczych. Ułatwiają reagowanie na takie zagrożenia jak globalny brak bezpieczeństwa żywnościowego czy zmiana klimatu – z korzyścią dla rolników, konsumentów i środowiska. Dzięki tym nowym metodom można ograniczyć stosowanie pestycydów i uzyskiwać rośliny zawierające mniej alergenów.

Nowe techniki genomowe (NGT) ułatwiają hodowanie roślin, które:

• są odporne na zmianę klimatu lub na szkodniki
• potrzebują mniej nawożenia i pestycydów
• zapewniają wyższe plony
• efektywniej wykorzystują wodę i inne zasoby naturalne.

Przykłady roślin uzyskanych za pomocą nowych technik genomowych:

Pszenica niskoglutenowa

Ziemniaki odporne na choroby

Kukurydza odporna na suszę

Po co Unii nowe przepisy?

Unijne przepisy dotyczące organizmów zmodyfikowanych genetycznie (GMO) obejmują szereg aktów prawnych regulujących techniki edycji genomu w UE.

Zgodnie z orzeczeniem Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości z 2018 r. rośliny uzyskane za pomocą nowych technik genomowych podlegają obecnie przepisom dotyczącym GMO.

Jednak w przeciwieństwie do roślin GMO rośliny wyhodowane przy użyciu nowych technik genomowych mogą być bardzo podobne do roślin uzyskanych dzięki technikom tradycyjnym czy do roślin występujących naturalnie – a wręcz być identyczne.

Rośliny uzyskane w wyniku zastosowania NGT zawierające obcy materiał genetyczny nadal podlegają przepisom dotyczącym GMO. Nowe unijne przepisy mają natomiast zapewnić jasność prawa w odniesieniu do tych nowych metod hodowlanych, w których obcego DNA się nie wykorzystuje.

Nowe przepisy mają przyczynić się do realizacji celów Europejskiego Zielonego Ładu i strategii „Od pola do stołu”, różnorodności biologicznej, przystosowania się do zmiany klimatu, światowego bezpieczeństwa żywnościowego i biogospodarki.

W ten sposób UE chce sprawić, że sektor hodowli roślin będzie bezpieczny, przejrzysty, skuteczny i konkurencyjny.

Techniki hodowli a prawodawstwo UE

Istnieją trzy główne techniki hodowli roślin.

Tradycyjne metody hodowlane

Ustanowione techniki modyfikacji genetycznej

Nowe techniki genomowe (NGT)

Oto, jak przepisy UE regulują hodowlę roślin:

• tradycyjne metody hodowlane: poza zakresem prawa UE dotyczącego GMO
• techniki modyfikacji genetycznej: regulowane unijnymi przepisami dotyczącymi GMO
• nowe techniki genomowe: do uregulowania – za pomocą nowych przepisów dotyczących NGT, w stosownych przypadkach razem z przepisami dotyczącymi GMO.

Przepisy dotyczące nowych technik genomowych w praktyce

4 grudnia Rada osiągnęła wstępne porozumienie z Parlamentem Europejskim w sprawie zbioru przepisów ustanawiających ramy prawne dla nowych technik genomowych.

Nowe przepisy UE zapewnią:

• większe bezpieczeństwo
• większą przejrzystość i lepsze etykietowanie
• większą innowacyjność.

Przepisy wprowadzają: wymóg rejestrowania wszystkich roślin NGT w publicznej bazie danych i zakaz ich wykorzystywania uprawach ekologicznych.

Ponadto ustanawia się dwie kategorie roślin:

• rośliny kategorii 1, czyli rośliny równoważne z roślinami uzyskanymi w wyniku tradycyjnych lub naturalnych mutacji,
• rośliny kategorii 2, czyli rośliny poddane bardziej złożonym modyfikacjom.

Każda z kategorii podlegałaby innym przepisom.

Rośliny kategorii 1

Przepisy mają regulować:

• wprowadzenie do obrotu: zanim taka roślina NGT lub uzyskany z niej produkt zostaną celowo uwolnione do środowiska lub wprowadzone na rynek, organy krajowe i Komisja Europejska sprawdzą ich przynależność do kategorii 1
• etykietowanie: nasiona i inny materiał rozmnożeniowy muszą być oznaczone i identyfikowalne jako wytworzone przy zastosowaniu NGT (samych roślin nie trzeba etykietować)
• cechy agronomiczne: rośliny odporne na herbicydy są wyłączone z kategorii 1
• patentowanie: firmy lub hodowcy muszą informować o wszystkich otrzymanych patentach lub rozpatrywanych wnioskach patentowych. Powołana zostanie grupa ekspertów, która przeanalizuje wpływ patentów dotyczących roślin NGT na cały sektor. Komisja Europejska opublikuje badanie na temat wpływu patentów na innowacje, dostęp do opatentowanych roślin NGT oraz konkurencyjność unijnego sektora hodowli roślin.

Rośliny te byłyby wyłączone z przepisów dotyczących GMO. Podlegałyby natomiast unijnym przepisom dotyczącym żywności i pasz, nowej żywności, ochrony przyrody i odpowiedzialności za środowisko.

Państwa UE mogą podjąć starania, aby na ich terytorium rośliny kategorii 1 nie trafiły przypadkowo do upraw rolnictwa ekologicznego.

Rośliny kategorii 2

Przepisy mają regulować:

• wprowadzenie do obrotu: zanim taka roślina NGT lub uzyskany z niej produkt zostaną celowo uwolnione do środowiska lub wprowadzone na rynek, organy krajowe i Komisja Europejska wydają zgodę na ich stosowanie. Procedura ta obejmowałaby ocenę ryzyka i bezpieczeństwa
• etykietowanie: dopuszczone do obrotu produkty kategorii 2 muszą mieć etykietę, która informuje o cechach agronomicznych wynikających z modyfikacji genetycznej. Jeśli producent umieszcza te cechy na etykiecie, musi je także wymienić w bazie danych
• zachęty: producentom roślin o cechach, które mogą poprawić zrównoważoność upraw, np. charakteryzują się mniejszym zapotrzebowaniem na wodę, odpornością na choroby lub na zmianę klimatu, można zaoferować zachęty regulacyjne. Wyjątkiem od tej zasady powinny być jednak rośliny tolerujące herbicydy

Rośliny kategorii 2 muszą spełniać wymogi zawarte już w obecnym prawodawstwie dotyczącym GMO, dostosowane pod kątem przepisów dotyczących NGT, aby uwzględnić różne profile ryzyka tych roślin.

Państwa UE mogą podjąć starania, by rośliny kategorii 2 nie trafiły przypadkowo do produktów uzyskanych z roślin uprawianych konwencjonalnie. Państwa mogą również ograniczyć uprawy roślin kategorii 2 na swoim terytorium lub ich zakazać.

Co dalej?

Rada przyjęła nowe przepisy 21 kwietnia 2026 r.

Tekst musi jeszcze zostać formalnie przyjęty przez Parlament Europejski. Następnie rozporządzenie wejdzie w życie 20 dni po jego publikacji w Dzienniku Urzędowym UE. Większość przepisów będzie stosowana po 24-miesięcznym okresie przejściowym, co da czas na przyjęcie przepisów wykonawczych. Nowe ramy mają obowiązywać od połowy 2028 r.

Rok po wejściu w życie rozporządzenia Komisja opublikuje badanie na temat wpływu patentów na innowacje, na dostępność nasion dla rolników i na konkurencyjność unijnego sektora hodowli roślin. Następnie Komisja wskaże potrzebne dalsze działania lub opublikuje wniosek ustawodawczy mający zaradzić ewentualnym problemom stwierdzonym w badaniu.

• Nowe techniki genomowe: zgoda na zwiększenie konkurencyjności i zrównoważonego charakteru systemów żywnościowych (komunikat prasowy z 4 grudnia 2025)
• Nowe techniki genomowe: Rada uzgadnia mandat negocjacyjny (komunikat prasowy z 14 marca 2025)
• Nowe techniki genomowe: dzięki nowym przepisom systemy żywnościowe w UE staną się bardziej zrównoważone i konkurencyjne (komunikat prasowy z 21 kwietnia 2026)

• Przepisy dotyczące GMO (Komisja Europejska)