Schone en duurzame mobiliteit
Het koolstofvrij maken van de vervoerssector is van cruciaal belang om de EU-klimaatdoelstellingen te halen. De EU-regels moeten mobiliteit duurzamer maken en tegelijkertijd de connectiviteit in de hele EU waarborgen.
Klimaatdoelstellingen en de vervoerssector
De EU ondersteunt de ontwikkeling van vervoerssystemen om de eengemaakte markt te stimuleren, de Europese regio's beter met elkaar te verbinden en de sector koolstofvrij te maken.
De EU-landen hebben zich er in de Overeenkomst van Parijs toe verbonden de EU tegen 2050 klimaatneutraal te maken. Om dit doel te bereiken, streeft de EU ernaar om in 2030 voor haar hele economie netto 55% minder broeikasgassen uit te stoten t.o.v. 1990, en zal zij de emissies geleidelijk blijven verminderen tot 2050.
Ook de vervoerssector moet zich daarom aanpassen: de broeikasgasuitstoot moet er in 2050 met 90% gedaald zijn (t.o.v. 1990). Tegelijk moeten er wel betaalbare alternatieven zijn voor burgers.
Vervoer vertegenwoordigt kwart van broeikasgasemissies in EU
De emissies van het vervoer terugdringen gaat trager dan in andere economische sectoren. Terwijl de emissies daar aanzienlijk zijn gedaald, zijn die van het vervoer de afgelopen jaren gestegen. Het is dan ook van cruciaal belang dat het passagiers- en goederenvervoer in de EU efficiënter wordt en minder afhankelijk van fossiele brandstoffen.
In 2021 nam de Raad conclusies aan over de strategie van de Commissie voor slimme en duurzame mobiliteit waarin wordt uiteengezet wat er nodig is om de mobiliteit in de EU groen, slim en veerkrachtig te maken.
Het Fit for 55-pakket is een reeks beleidsinitiatieven en wetgevingsteksten die moeten helpen om de emissiereductiedoelstelling van ten minste 55% voor 2030 te halen. Daarnaast omvat het pakket ook belangrijke initiatieven om het weg-, lucht- en zeevervoer koolstofvrij te helpen maken.
Hieronder volgen de meest recente EU-beleidsinitiatieven voor een duurzamere mobiliteit:
Wegvervoer
Auto's en bestelwagens: CO2-emissienormen
Het wegvervoer heeft het grootste aandeel in de broeikasgasemissies van de vervoerssector. Auto's alleen al zijn goed voor 12% van alle CO2-uitstoot in de EU.
In maart 2023 nam de Raad nieuwe regels aan om de CO2-uitstoot van nieuwe auto's en bestelwagens verder terug te dringen, via een herziening van de EU-verordening van 2019.
De nieuwe regels bevatten streefcijfers om de emissies geleidelijk te verminderen. Tussen 2030 en 2034 moet de uitstoot van nieuwe auto's met 55% en van nieuwe bestelwagens met 50% naar omlaag ten opzichte van de streefcijfers voor 2021.
Vanaf 2035 moeten alle nieuwe auto's en bestelwagens emissievrij zijn.
Vrachtwagens en bussen: CO2-emissienormen
De Raad nam in mei 2024 met een verordening nieuwe regels aan om de CO2-emissienormen voor zware bedrijfsvoertuigen aan te scherpen. De nieuwe regels moeten de regels uit 2019 aanpassen om de EU te helpen haar klimaatambities te verwezenlijken.
De verordening moet de CO2-emissies in het wegvervoer verder verminderen, conform de EU-klimaatdoelstellingen, door de reductiestreefcijfers voor 2030 aan te scherpen (-45%) en nieuwe streefcijfers voor 2035 (-65%) en 2040 (-90%) te bepalen.
De wetgeving heeft een grote toepassingsgebied zodat ze komt te gelden voor bijna alle nieuwe zware bedrijfsvoertuigen met gecertificeerde CO2-emissies, waaronder kleinere vrachtwagens, stadsbussen, touringcars en aanhangwagens.
Zo moeten alle nieuwe stadsbussen vanaf 2035 emissievrij zijn. Voor langeafstandsbussen en touringcars blijven de algemene streefcijfers van kracht.
In oktober 2023 bepaalde de Raad zijn standpunt ten aanzien van de voorstellen. In januari 2024 bereikten de Raad en het Europees Parlement een voorlopig politiek akkoord over de regels. In mei 2024 nam de Raad de verordening aan.
Euro 7
Naast emissienormen voor voertuigen heeft de EU ook regels aangenomen om de uitstoot van andere luchtverontreinigende stoffen door het wegvervoer terug te dringen.
De Euro 7-verordening legt emissienormen op die de bovengenoemde CO2-grenswaarden aanvullen en van toepassing zijn op andere verontreinigende elementen. Daarbij gaat het onder meer om verontreiniging door slijtage van banden, remmen en accu's.
De verordening geldt voor auto's, bestelwagens en zware bedrijfsvoertuigen.
De Raad bereikte hierover een standpunt in september 2023. In december 2023 bereikten de Raad en het Europees Parlement een voorlopig akkoord over het voorstel. In april 2024 heeft de Raad de nieuwe verordening aangenomen.
Tolheffing
De EU‑wetgeving omvat tolheffingsregels voor zware bedrijfsvoertuigen die bepaalde wegen gebruiken in de lidstaten.
In november 2021 keurde de Raad een herziening van deze regels (de "Eurovignetrichtlijn") goed. Met de nieuwe regels wordt de voorkeur gegeven aan groener en efficiënter vervoer, en een nieuwe regeling ingevoerd om de CO2-uitstoot te beperken. Zo hoopt de EU de koolstofvoetafdruk van de sector te verkleinen, conform de Europese Green Deal en de Overeenkomst van Parijs.
De richtlijn trad in maart 2022 in werking.
Spoorvervoer
Het spoorvervoer, dat voornamelijk door stroom wordt aangedreven, is het meest duurzame vervoermiddel. Volgens gegevens van het Europees Milieuagentschap kwam in 2018 slechts 0,4% van alle broeikasgasuitstoot in de EU van het spoor.
In 2021 nam de Raad conclusies aan over het spoor als onderdeel van slimmere en duurzamere mobiliteit in de EU. Daarin werd benadrukt dat het spoorvervoer in de EU voor zowel passagiers als goederen verder moet worden ontwikkeld.
Als onderdeel van het pakket "vergroening van het goederenvervoer" kwam de Commissie op 11 juli 2023 met een voorstel over het gebruik van spoorinfrastructuurcapaciteit. Dat omvat maatregelen om de capaciteit van de spoorwegen beter te beheren, te coördineren en zo te vergroten. In juni 2024 werd de Raad het eens over zijn onderhandelingsstandpunt over het voorstel.
Rechten van treinreizigers
In 2021 paste de EU haar regels voor treinreizen aan om de rechten van treinreizigers beter te beschermen, met name die van reizigers met een handicap of beperkte mobiliteit. Er wordt ook ingezet op schone mobiliteit door het makkelijker te maken om een fiets mee te nemen in de trein.
De herziene regels verplichten spoorwegondernemingen om aan boord ruimte vrij te maken voor fietsen en reizigers te informeren over het aantal fietsplekken in de trein. Elke Europese passagierstrein moet ten minste 4 fietsplekken hebben.
De nieuwe regeling is sinds juni 2021 van kracht.
Luchtvaart
ReFuelEU Luchtvaart: duurzame vliegtuigbrandstoffen
Duurzame luchtvaartbrandstoffen (biobrandstoffen, synthetische brandstoffen en brandstoffen op basis van hergebruikte koolstof) behoren tot de belangrijkste instrumenten op korte en middellange termijn om de uitstoot van vliegtuigen aanzienlijk te verminderen. Dit potentieel is echter grotendeels onbenut, aangezien de ontwikkeling van deze brandstoffen wordt belemmerd door een gering aanbod en veel hogere prijzen dan voor fossiele brandstoffen. Daardoor is duurzame brandstof momenteel slechts goed voor 0,05% van het totale verbruik in de sector.
Het verordening ReFuelEU Luchtvaart, onderdeel van het Fit for 55-pakket, moet de ecologische voetafdruk van de luchtvaart verkleinen en de EU helpen haar klimaatdoelstellingen te halen door het gebruik van duurzame luchtvaartbrandstoffen te verhogen en tegelijk te zorgen voor een gelijk speelveld voor een duurzame luchtvaartsector. De nieuwe regels verplichten leveranciers van vliegtuigbrandstoffen het aandeel duurzame brandstoffen te verhogen, tot 70% in 2050.
In april 2023 bereikte de Raad een voorlopig akkoord met het Europees Parlement, en in oktober 2023 werd de verordening aangenomen.
Fit for 55: gebruik van groenere brandstoffen in de lucht- en zeevaart verhogen (Infographic)
Duurzaamheid van de internationale luchtvaart
Alle EU-landen zijn lid van de Internationale Burgerluchtvaartorganisatie (ICAO). Samen met de andere leden werken ze aan een groenere luchtvaartsector.
Om de negatieve gevolgen van de internationale burgerluchtvaart voor het klimaat tot een minimum beperken én duurzame groei in de sector aan te moedigen, werkt de ICAO onder meer aan:
- betere vliegtuigtechnologie
- operationele verbeteringen
- duurzame vliegtuigbrandstoffen
- Corsia (regeling voor koolstofcompensatie en -reductie voor de internationale luchtvaart)
In juni 2020 bevestigde de EU haar deelname aan de vrijwillige fase van Corsia vanaf 1 januari 2021. Daarnaast nam de Raad in december 2022 een besluit aan om de lidstaten in staat te stellen aan een aantal van hun Corsia-verplichtingen te voldoen.
In juli 2021 stelde de Commissie in het kader van het Fit for 55-pakket een herziening van het emissiehandelssysteem van de EU (ETS) voor, specifiek gericht op de luchtvaart. Doel is de bijdrage van de sector aan het EU-klimaatbeleid te vergroten en Corsia in te voeren in de hele EU. In april 2023 heeft de Raad de nieuwe regels aangenomen.
Gemeenschappelijk Europees luchtruim
De EU-lidstaten werken toe naar gemeenschappelijke regels en doelstellingen voor het Europese luchtruim. Een efficiënt beheer van het luchtverkeer moet zorgen voor minder uitstoot, voldoende capaciteit en meer kostenefficiëntie.
Op 22 september 2020 diende de Commissie een gewijzigd voorstel in om de bestaande wetgeving te wijzigen. In juni 2021 bepaalde de Raad zijn standpunt ("algemene oriëntatie") over de hervorming van het gemeenschappelijk Europees luchtruim (Single European Sky – SES).
In maart 2024 bereikten de Raad en het Europees Parlement een voorlopig akkoord over de hervorming, die door beide moet worden goedgekeurd. De Raad heeft in september 2024 zijn standpunt in eerste lezing vastgesteld.
Scheepvaart
FuelEU Zeevaart: koolstofvrije brandstoffen
Het initiatief FuelEU Zeevaart, tevens onderdeel van Fit for 55, moet het gebruik van hernieuwbare en koolstofarme brandstoffen in de zeevaart bevorderen.
Doel is de broeikasgasintensiteit van de energie die wordt gebruikt aan boord van schepen in 2050 met 80% te hebben verlaagd door het gebruik van duurzamere brandstoffen door schepen die EU-havens aandoen, te stimuleren. Daarbij moet de vlotte werking van de zeevaart gewaarborgd blijven en moeten verstoringen van de interne markt worden vermeden.
De nieuwe regels werden door de Raad aangenomen in juli 2023.
Daarnaast werkt de EU in de Internationale Maritieme Organisatie (IMO) samen met derde landen om de broeikasgas-uitstoot van schepen te verminderen. In juli 2023 werd een herziene IMO-strategie voor emissiereductie aangenomen, met de ambitie om tegen 2050 emissieneutraal te zijn. Maatregelen ter uitvoering van de herziene IMO-strategie worden momenteel besproken.
Het voorzitterschap van de Raad en andere EU-lidstaten wonen de vergaderingen van de IMO bij en dragen actief bij aan de ontwikkeling van milieu- en andere maatregelen. Alle EU-lidstaten zijn lid van deze organisatie.
Schonere zeeën
Met het oog op een schonere scheepvaart in de EU werkt de Raad aan een reeks wetten, bekend als het "pakket maritieme veiligheid". Het pakket omvat maatregelen op het gebied van:
- havenstaatcontrole
- verontreiniging vanaf schepen
- naleving van vlaggenstaatverplichtingen
- onderzoek naar ongevallen
- herziening van het mandaat van het Europees Agentschap voor maritieme veiligheid (EMSA)
Het doel is de EU-regels rond maritieme veiligheid te moderniseren en de waterverontreiniging door schepen terug te dringen.
Multimodaal
Trans-Europees vervoersnetwerk (TEN-T)
Het in 1996 opgerichte trans-Europees vervoersnetwerk (TEN-T) heeft tot doel criteria te bepalen voor grensoverschrijdende projecten die trans-Europese connectiviteit tot stand brengen.
De huidige TEN-T-richtsnoeren, die dateren van 2013, worden sinds december 2021 aan een ambitieuze herziening onderworpen.
In december 2023 bereikten het voorzitterschap van de Raad en de onderhandelaars van het Europees Parlement een voorlopig akkoord over de herziene verordening betreffende de EU-richtsnoeren voor de ontwikkeling van het TEN-T-netwerk. In juni 2024 nam de Raad de verordening aan.
De nieuwe wetgeving heeft tot doel een betrouwbaar, naadloos en hoogwaardig vervoersnetwerk te verwezenlijken dat in heel Europa duurzame connectiviteit waarborgt zonder fysieke verstoringen, knelpunten of ontbrekende schakels. Het netwerk zal stapsgewijs worden ontwikkeld of verbeterd aan de hand van de nieuwe verordening die duidelijke deadlines bevat voor de voltooiing van de 3 lagen van het TEN-T:
- kernnetwerk voltooid in 2030
- uitgebreid kernnetwerk voltooid in 2040
- volledig netwerk voltooid in 2050
Infrastructuur voor alternatieve brandstoffen
De verordening infrastructuur voor alternatieve brandstoffen (AFIR) moet zorgen voor een EU-brede uitrol van openbaar toegankelijke infrastructuur voor elektrisch laden en voor tanken met alternatieve brandstoffen voor wegvervoer, luchtvaart en scheepvaart.
In de regels zijn streefcijfers vastgesteld voor de uitrol van laad- en tankstations. Zo moet er op hoofdwegen ten minste om de 60 kilometer een laadstation zijn.
De Raad nam de verordening aan in juli 2023.
Fit for 55: op weg naar duurzamer vervoer (Infographic)
Intelligente vervoerssystemen
Met een nieuw kader voor de uitrol van intelligente vervoerssystemen wil de Raad de digitale transitie en slimmere mobiliteit in de EU versnellen. Deze nieuwe regels zijn onderdeel van de strategie van de Commissie voor duurzame en slimme mobiliteit.
Intelligente vervoerssystemen (IVS), zoals reisplanners, eCall en geautomatiseerde auto's, zorgen voor een revolutionaire verandering in de manier waarop mensen zich verplaatsen, een manier die tijd bespaart, emissies en congestie vermindert en de reisplanning vereenvoudigt.
De herziene IVS-richtlijn die de Raad in oktober 2023 heeft aangenomen, moet de beschikbaarheid en interoperabiliteit verbeteren van de digitale gegevens die diensten, zoals multimodale routeplanners en navigatiesystemen, ondersteunen. Zo moet het mogelijk worden om informatie te delen tussen auto's en weginfrastructuur, bijvoorbeeld over onverwachte gebeurtenissen zoals een verkeersopstopping.
Vergroening van goederenvervoer
Het goederenvervoer vertegenwoordigt 30% van de CO2-emissies door vervoer, en naar verwachting zal dat aandeel verder stijgen.
Het pakket "vergroening van het goederenvervoer", dat de Commissie in juli 2023 heeft gepresenteerd, moet de prestaties van het goederenvervoer verbeteren door:
- maatregelen voor een grotere efficiëntie en algehele duurzaamheid in te voeren
- duurzamere vervoerskeuzes te bevorderen, zoals het spoor en de binnenvaart
In december 2023 bepaalde de Raad zijn standpunt over een verordening betreffende een broeikasgasemissieboekhouding voor vervoersdiensten. Het voorstel heeft tot doel de berekening van en informatieverstrekking over de broeikasgasemissies van vervoersdiensten te verbeteren, zodat klanten de meest duurzame vervoersopties kunnen kiezen. De Raad nam tevens nota van een voortgangsverslag over een voorstel van de Commissie over de maximaal toegestane gewichten en afmetingen van zware bedrijfsvoertuigen, dat eveneens werd ingediend als onderdeel van het pakket "vergroening van het goederenvervoer".
Nog in het kader van dat pakket bepaalde de Raad in juni 2024 zijn onderhandelingsstandpunt ("algemene oriëntatie") over een verordening inzake het gebruik van spoorinfrastructuurcapaciteit in de gemeenschappelijke Europese spoorwegruimte. De wet moet de beschikbaarheid van infrastructuur vergroten met betere plannings- en toewijzingsprocedures en een betere grensoverschrijdende coördinatie, en zal enorm helpen om de spoorinfrastructuurcapaciteit en het spoorverkeer efficiënter te beheren.
Financiering
Connecting Europe Facility 2021-2027
Duurzaamheid stimuleren is een van de kerndoelen van de Connecting Europe Facility (CEF). De CEF is het belangrijkste financieringsmechanisme voor investeringen in EU-vervoersystemen, en helpt de vervoerssector koolstofvrij te maken om in 2050 klimaatneutraliteit te bereiken. De achterliggende wetgeving is met terugwerkende kracht vanaf 1 januari 2021 van toepassing.
Met zo'n € 25 miljard (van de € 33 miljard) krijgt de vervoerssector het meest. Het grootste deel daarvan wordt uitgetrokken voor het spoor.