Bescherming en bevordering van de mensenrechten
Mensenrechten vormen de kern van het externe optreden van de EU. De Europese Unie maakt zich hard voor de bescherming en bevordering van de mensenrechten wereldwijd.
Mensenrechten als kernwaarde van de EU
EU-verdragen
Eerbiediging van de mensenrechten is een van de fundamentele waarden van de EU en een onmisbaar onderdeel van haar externe betrekkingen.
De waarden waarop de EU berust, zijn eerbied voor de menselijke waardigheid, vrijheid, democratie, gelijkheid, de rechtsstaat en eerbiediging van de mensenrechten, waaronder de rechten van personen die tot minderheden behoren.
Artikel 2 van het Verdrag betreffende de Europese Unie
De EU-verdragen bepalen dat het optreden van de EU op het wereldtoneel moet vertrekken vanuit de beginselen die aan de basis lagen van de oprichting van de EU. Dit zijn: de democratie, de rechtsstaat, de universaliteit en de ondeelbaarheid van de mensenrechten en de fundamentele vrijheden, de eerbiediging van de menselijke waardigheid, de beginselen van gelijkheid en solidariteit en de naleving van de beginselen van het Handvest van de Verenigde Naties en het internationaal recht.
Handvest van de grondrechten
De instellingen en organen van de EU en de EU-lidstaten zijn gebonden aan het Handvest van de grondrechten wanneer zij het EU-recht uitvoeren. Ook in de externe betrekkingen van de EU moeten zij zich houden aan het handvest.
Universele Verklaring van de Rechten van de Mens en Europees Verdrag voor de rechten van de mens
De Universele Verklaring van de Rechten van de Mens werd op 10 december 1948 aangenomen en effende de weg voor het internationale recht inzake de mensenrechten zoals we dat nu kennen. De verklaring was een belangrijke bron van inspiratie voor de opstellers van het Europees Verdrag voor de rechten van de mens, dat op 4 november 1950 door de eerste landen werd ondertekend en op 3 september 1953 in werking is getreden.
Alle 27 EU-landen hebben dit verdrag ondertekend. De EU is door haar verdragen ertoe gebonden om tot het verdrag toe te treden.
Beleid
De EU streeft ernaar in al haar externe optreden aandacht te hebben voor de mensenrechten, ook in haar handels-, migratie- en milieubeleid. Alle overeenkomsten die door de EU worden ondertekend moeten stroken met de mensenrechten.
Actieplan inzake mensenrechten en democratie
De leidraad voor de EU-werkzaamheden op dit vlak is het actieplan inzake mensenrechten en democratie, dat in november 2020 werd aangenomen voor de periode 2020‑2024. Op 27 mei 2024 verlengde de EU het actieplan tot en met 2027.
Het actieplan is opgebouwd rond 5 actielijnen:
- beschermen van en kansen bieden aan individuele personen
- opbouwen van weerbare, inclusieve en democratische samenlevingen
- bevorderen van een mondiaal stelsel voor mensenrechten en democratie
- nieuwe technologieën: kansen benutten en uitdagingen aangaan
- bereiken van resultaten door samenwerking
- Conclusies van de Raad over het EU-actieplan inzake mensenrechten en democratie (27 mei 2024)
- EU-actieplan inzake mensenrechten en democratie 2020-2027
Jaarverslagen over de mensenrechten en democratie
Het jaarverslag over mensenrechten en democratie dient als een alomvattend overzicht van de inspanningen en verwezenlijkingen van de EU. Ook staan hierin de uitdagingen die er nog zijn voor een wereld waarin de mensenrechten, de democratische beginselen en de waardigheid en vrijheid van alle individuen worden geëerbiedigd.
Speciale vertegenwoordiger van de EU voor de mensenrechten
De rol van de speciale vertegenwoordiger van de EU voor de mensenrechten bestaat erin de doeltreffendheid, zichtbaarheid en consistentie van het mensenrechtenbeleid van de EU in haar externe optreden te vergroten en een positief verhaal over de mensenrechten neer te zetten.
De vertegenwoordiger werkt niet alleen samen met de Verenigde Naties, maar:
- zit de mensenrechtendialogen met derde landen voor
- werkt aan verdieping van de politieke samenwerking met relevante partners
- vestigt de aandacht op mensenrechtenschendingen die dringend moeten worden aangepakt
- bevordert de naleving van het internationaal humanitair recht
- ondersteunt de internationale strafrechtspleging
De huidige speciale vertegenwoordiger voor de mensenrechten is Kajsa Ollongren.
De EU‑richtsnoeren inzake de mensenrechten
De EU heeft een aantal pakketten met richtsnoeren over mensenrechten aangenomen, waarin haar prioriteiten worden vertaald in concrete instructies voor beleidsmakers, lidstaten en delegaties van de EU wereldwijd.
De richtsnoeren hebben bijvoorbeeld betrekking op foltering en mishandeling, de doodstraf, de vrijheid van godsdienst en levensovertuiging, de rechten van kinderen, de bescherming van de uitoefening van alle mensenrechten door lhbti'ers, geweld tegen vrouwen en meisjes, en de vrijheid van meningsuiting online en offline.
- Foltering en mishandeling
- De doodstraf
- Vrijheid van godsdienst en levensovertuiging
- Rechten van het kind
- Kinderen in gewapende conflicten
- Non-discriminatie
- Bescherming van lhbti'ers
- Geweld tegen vrouwen
- Vrijheid van meningsuiting
- Internationaal recht
- Mensenrechtenverdedigers
- Veilig drinkwater
Meer informatie:
Hoe de EU uitvoering geeft aan haar mensenrechtenbeleid
De EU heeft een breed scala aan instrumenten tot haar beschikking op dit gebied. Denk aan de mensenrechtendialogen, verklaringen en andere soorten input voor multilaterale fora, projecten en programma's, en verkiezingswaarnemingsmissies.
Mensenrechtendialogen
De EU voert regelmatig dialogen over mensenrechten met niet-EU-landen en regionale groepen landen. Elke dialoog komt tot stand in overeenstemming met de EU-richtsnoeren inzake mensenrechtendialogen, die in 2001 door de Raad werden goedgekeurd en in 2021 voor het laatst werden geactualiseerd.
De Raad beoordeelt de mensenrechtensituatie in het betrokken land en besluit door middel van conclusies of er een dialoog mee kan worden opgestart.
In de loop der jaren zijn er mensenrechtendialogen met ongeveer 60 landen en regionale groepen landen over de hele wereld opgezet. Deze bieden een platform om mensenrechtenkwesties aan te kaarten, beste praktijken uit te wisselen en de bilaterale en multilaterale samenwerking te versterken.
Deelname aan multilaterale fora
De Raad bepaalt de strategische prioriteiten van de EU in VN-mensenrechtenfora. Daartoe neemt de Raad eenmaal per jaar conclusies aan met de belangrijkste actielijnen voor de EU in de komende maanden, ook voor de Mensenrechtenraad.
In zijn conclusies van januari 2025 benadrukte de Raad dat wetten en normen alleen de bovenhand kunnen halen op conflicten als iedereen zich inzet voor multilateralisme en de internationale orde, met een centrale rol voor de Verenigde Naties. In dit verband zal de EU blijven samenwerken met alle regio's van de wereld en de samenwerking met gelijkgestemde landen versterken.
Ook zal zij zich richten op het waarborgen van verantwoordingsplicht en zich verder inspannen om gendergelijkheid te bereiken. De EU zal zich blijven inzetten om verdere mensenrechtenschendingen overal ter wereld te beëindigen en te voorkomen, onder meer in het kader van de Russische aanvalsoorlog tegen Oekraïne en de situatie in het Midden-Oosten, met name Gaza.
- VN-mensenrechtenfora: Raad keurt EU-prioriteiten voor 2025 goed (persmededeling, 27 januari 2025)
- Samenwerking EU-VN
Thematisch programma voor mensenrechten en democratie
Het thematisch programma mensenrechten en democratie is een van de programma's van het instrument voor nabuurschapsbeleid, ontwikkeling en internationale samenwerking. Via dit brede instrument worden de middelen voor het extern optreden van de EU in de periode 2021-2027 beheerd. Het thematische programma voor mensenrechten en democratie beschikt over een budget van € 1,5 miljard.
Via het programma wordt onafhankelijke hulp geboden, aangezien er rechtstreeks wordt samengewerkt met mensenrechtenverdedigers en lokale maatschappelijke organisaties, zonder dat daarvoor toestemming van de nationale autoriteiten nodig is.
Daarnaast heeft het een mondiaal bereik omdat het programma kan worden gebruikt om de mensenrechten buiten de Europese Unie te ondersteunen op nationaal, regionaal en internationaal niveau.
Verkiezingswaarnemingsmissies
De verkiezingswaarnemingsmissies van de EU zijn een fundamenteel onderdeel van haar optreden om de democratie, mensenrechten en participatie van het maatschappelijk middenveld wereldwijd te ondersteunen.
De missies dienen om:
- het vertrouwen van de bevolking in verkiezingen te versterken
- burgerparticipatie aan te moedigen
- fraude te voorkomen
- geïnformeerd, onpartijdig en feitelijk verkiezingsprocessen te beoordelen
Op lange termijn is het doel:
- een beter algemeen verkiezingskader en context
- onafhankelijkere overheidsinstellingen met een sterkere verantwoordingsplicht
- weerbaardere partnerlanden door goed bestuur te ondersteunen
- potentiële conflicten omtrent verkiezingen voorkomen
Sinds 2000 heeft de EU meer dan 180 verkiezingswaarnemingsmissies in meer dan 65 landen uitgevoerd.
De Europese Unie zet verkiezingswaarnemingsmissies op in landen overal ter wereld, met uitzondering van de regio's die onder de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) vallen. In de EU-lidstaten worden de verkiezingsprocessen door de OVSE gevolgd.
- Verkiezingswaarnemingsmissies (Europese Dienst voor extern optreden)
- Verkiezingswaarneming (Europese Commissie)
Sancties vanwege schendingen van de mensenrechten
De EU kan personen en entiteiten overal in de wereld sancties opleggen vanwege mensenrechtenschendingen.
Zie ook
Mensenrechten
Grondrechten in de EU
Sancties wegens mensenrechtenschendingen
Laatst bijgewerkt: 28 mei 2026