Rosyjska wojna przeciwko Ukrainie: walka z bezkarnością

Pociągnięcie Rosji do odpowiedzialności

Od początku rosyjskiej wojny napastniczej przeciwko Ukrainie w wielu wiarygodnych raportach udokumentowano przypadki najpoważniejszych zbrodni wagi międzynarodowej i aktów okrucieństwa w Ukrainie. Zbrodnie te nadal są popełniane.

Najpoważniejsze zbrodnie wagi międzynarodowej i akty okrucieństwa to najbardziej drastyczne naruszenia prawa międzynarodowego. Należą do nich zbrodnie przeciwko ludzkości, zbrodnie wojenne, ludobójstwo i zbrodnie agresji.

UE i jej państwa członkowskie są zdecydowane dopilnować, by wszystkie te okrucieństwa popełnione przez Rosję w Ukrainie i przeciwko Ukrainie nie pozostały bezkarne.

Zbrodnie wojenne popełnione w Ukrainie

Aby wesprzeć ściganie rosyjskich zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości, UE podjęła szereg środków – m.in. skierowała w marcu 2022 r. sprawę przeciwko Rosji do Międzynarodowego Trybunału Karnego i ustanowiła:

wspólny zespół dochodzeniowo-śledczy (Eurojust, marzec 2022)
gromadzenie danych dotyczących zbrodni wojennych (Europol, marzec 2022)
misję doradczą UE w Ukrainie (kwiecień 2022)
bazę dowodów zbrodni (Eurojust, luty 2023)
grupę zadaniową, która ma pomóc w identyfikacji podejrzanych (Europol, wrzesień 2023).

Międzynarodowy Trybunał Karny

W marcu 2022 r. wszystkie państwa członkowskie UE wraz z innymi państwami partnerskimi postanowiły wspólnie przedstawić sytuację w Ukrainie Międzynarodowemu Trybunałowi Karnemu (MTK). Dochodzenie zostało wszczęte nie tylko przez prokuratora Międzynarodowego Trybunału Karnego, lecz także przez prokurator generalną Ukrainy oraz organy kilku państw członkowskich.

UE wsparła Międzynarodowego Trybunału Karnego kwotą 7,25 mln euro.

Zbrodnie prawdopodobnie popełnione w kontekście sytuacji w Ukrainie (Międzynarodowy Trybunał Karny)

Eurojust

W marcu 2022 r. Eurojust wsparł ustanowienie wspólnego zespołu dochodzeniowo-śledczego, który ma zbadać przypadki domniemanych zbrodni popełnionych w Ukrainie. Zespół ten dąży do zacieśnienia współpracy sądowej między właściwymi organami zaangażowanymi w prowadzenie dochodzeń w sprawie najpoważniejszych zbrodni wagi międzynarodowej i ich ściganie na szczeblu krajowym i międzynarodowym.

Obecnie w jego skład wchodzą organy sądowe Ukrainy, Estonii, Łotwy, Litwy, Polski, Rumunii i Słowacji. W pracach zespołu dochodzeniowo-śledczego uczestniczą również Eurojust, Europol i Międzynarodowy Trybunał Karny.

Wspólny zespół dochodzeniowo-śledczy ds. domniemanych zbrodni popełnionych w Ukrainie (Eurojust)

Aby wesprzeć prowadzenie dochodzeń w sprawie najpoważniejszych zbrodni wagi międzynarodowej popełnionych w Ukrainie oraz ich ściganie, w maju 2022 r. Rada przyjęła nowe przepisy, na mocy których Eurojust stał się centralnym ośrodkiem gromadzenia, analizy i wymiany dowodów. Zgodnie z tymi przepisami Eurojust może:

przechowywać i zabezpieczać dowody zbrodni wojennych, w tym zdjęcia satelitarne, fotografie, nagrania wideo i audio, profile DNA i odciski palców
przetwarzać i analizować te dowody i udostępniać je odpowiednim organom krajowym i międzynarodowym.

W tym kontekście w lutym 2023 r. Eurojust utworzył bazę danych zawierającą dowody najpoważniejszych zbrodni wagi międzynarodowej. To specjalne narzędzie umożliwia Eurojustowi wspieranie krajowych organów sądowych w rozpoznawaniu równoległych dochodzeń i w koordynowaniu materiału dowodowego dotyczącego najpoważniejszych zbrodni wagi międzynarodowej, który może być istotny dla tych dochodzeń.

Europol

W marcu 2022 r. Europol zaczął gromadzić istotne dane dotyczące zbrodni wojennych pochodzące z różnych źródeł (od organów ścigania, organizacji pozarządowych i ze źródeł jawnych), aby wspierać dochodzenia w sprawie aktów okrucieństwa popełnionych w Ukrainie i ich ściganie.

Europol wsparł również utworzenie we wrześniu 2023 r. grupy zadaniowej, która ma pomóc w identyfikowaniu podejrzanych i ich udziału w najpoważniejszych zbrodniach wagi międzynarodowej i aktach okrucieństwa popełnianych w Ukrainie poprzez gromadzenie i analizę danych wywiadowczych ze źródeł jawnych.

Ludobójstwo, zbrodnie przeciwko ludzkości oraz zbrodnie wojenne (Europol)

Misja doradcza UE w Ukrainie

W kwietniu 2022 r. Rada zmieniła mandat misji doradczej UE w Ukrainie (EUAM Ukraine), aby umożliwić jej wspieranie wysiłków na rzecz rozliczalności. Misja EUAM Ukraine zapewnia obecnie władzom ukraińskim doradztwo strategiczne i szkolenia w zakresie prowadzenia dochodzeń w sprawie zbrodni międzynarodowych oraz ich ścigania.

Przekazuje ona również władzom ukraińskim środki finansowe i sprzęt, aby ułatwić im działania. Misja ta zapewnia koordynację działań z Międzynarodowym Trybunałem Karnym i Eurojustem, a także z państwami członkowskimi bezpośrednio wspierającymi prowadzenie dochodzeń w sprawie zbrodni międzynarodowych i ich ściganie.

Zbrodnie agresji przeciwko Ukrainie

Aby wesprzeć ściganie rosyjskich zbrodni agresji, UE zatwierdziła ustanowienie specjalnego trybunału ds. zbrodni agresji przeciwko Ukrainie i uruchomiła międzynarodowe centrum ścigania zbrodni agresji przeciwko Ukrainie.

Zbrodnie agresji to zbrodnie popełniane przez przywódców politycznych i wojskowych danego państwa przeciwko suwerenności, integralności terytorialnej lub niezależności politycznej innego państwa.

Zbrodnie agresji obejmują inwazję, okupację wojskową, aneksję z użyciem siły, bombardowanie i blokadę portów. Ponieważ Rosja nie jest stroną Rzymskiego Statutu MTK, Międzynarodowy Trybunał Karny nie posiada jurysdykcji w zakresie zbrodni agresji przeciwko Ukrainie.

Specjalny trybunał ds. zbrodni agresji przeciwko Ukrainie

9 maja 2025 r. UE, Rada Europy, Ukraina i międzynarodowa koalicja państw zatwierdziły utworzenie Specjalnego Trybunału do spraw Zbrodni Agresji przeciwko Ukrainie.

15 maja 2026 r. UE przystąpiła do rozszerzonego częściowego porozumienia w sprawie Specjalnego Trybunału do spraw Zbrodni Agresji przeciwko Ukrainie, dokumentu określającego rozwiązania instytucjonalne, finansowe i administracyjne odnoszące się do tego trybunału. W następstwie tej decyzji uczestniczące państwa i organizacje będą mogły ratyfikować konwencję, która oficjalnie ustanowi specjalny trybunał. UE wspiera finansowo powołanie trybunału kwotą 10 mln euro.

Utworzony w ramach Rady Europy trybunał będzie uprawniony do prowadzenia dochodzeń, ścigania i osądzania rosyjskich przywódców politycznych i wojskowych odpowiedzialnych za zbrodnie agresji przeciwko Ukrainie.

Międzynarodowe centrum ścigania zbrodni agresji przeciwko Ukrainie

W lipcu 2023 r. w Eurojuście powstało międzynarodowe centrum ścigania zbrodni agresji przeciwko Ukrainie.

Ma ono wspierać i koordynować krajowe dochodzenia w sprawie zbrodni agresji związanej z wojną w Ukrainie i ułatwiać gromadzenie materiału dowodowego na potrzeby przyszłych procesów, w tym procesów toczących się przed specjalnym trybunałem ds. zbrodni agresji przeciwko Ukrainie.

Międzynarodowe centrum ścigania zbrodni agresji przeciwko Ukrainie (Eurojust)

Zadośćuczynienie za wyrządzone szkody

UE jest zdecydowana zadbać o to, by Ukraina i jej ludność otrzymały pełne zadośćuczynienie za szkody spowodowane rosyjską wojną napastniczą. W tym celu przystąpiła do rejestru szkód wyrządzonych Ukrainie i podpisała Konwencję ustanawiającą Międzynarodową Komisję ds. Roszczeń dla Ukrainy.

Rejestr szkód wyrządzonych Ukrainie

Rejestr szkód wyrządzonych Ukrainie ustanowiono w maju 2023 r. w ramach Rady Europy. Rejestrowane są w nim kwalifikujące się roszczenia z tytułu szkód, strat lub krzywd poniesionych w związku z rosyjską wojną napastniczą przeciwko Ukrainie. Zgłoszenia do rejestru są przyjmowane od kwietnia 2024 r.

Do rejestru dołączyły Unia Europejska i 44 państwa.

Rejestr szkód wyrządzonych Ukrainie (Rada Europy)

Międzynarodowa Komisja ds. Roszczeń dla Ukrainy

16 grudnia 2025 r. UE, wraz z 35 państwami, podpisała Konwencję ustanawiającą Międzynarodową Komisję ds. roszczeń dla Ukrainy.

15 maja 2026 r. UE ratyfikowała tę konwencję jako jej członek-założyciel. Komisja ds. Roszczeń zostanie utworzona w ramach Rady Europy i rozpocznie prace po tym, jak konwencję ratyfikuje 25 stron, które zapewnią wystarczające wkłady finansowe. UE wspiera utworzenie Komisji ds. Roszczeń kwotą do 1 mln euro.

Komisja ds. roszczeń ma dokonywać przeglądu kwalifikujących się roszczeń, oceniać je i podejmować decyzje w ich sprawie oraz określać kwotę odszkodowania za szkody, straty lub krzywdy spowodowane niezgodnymi z prawem międzynarodowym działaniami Rosji w Ukrainie lub przeciwko niej.