Ruslands aanvalsoorlog tegen Oekraïne: strijd tegen straffeloosheid

Rusland ter verantwoording roepen

Sinds het begin van de Russische aanvalsoorlog tegen Oekraïne maken tal van betrouwbare rapporten gewag van internationale kernmisdrijven en gruweldaden in Oekraïne, misdrijven die tot op de dag van vandaag voortduren.

Internationale kernmisdrijven en wreedheden gelden als de ernstigste schendingen van het internationaal recht. Concreet gaat het om misdaden tegen de menselijkheid, oorlogsmisdaden, genocide en het misdrijf agressie.

De EU en haar lidstaten zijn vastbesloten ervoor te zorgen dat deze wreedheden van Rusland in en tegen Oekraïne niet ongestraft blijven.

Oorlogsmisdaden in Oekraïne

In het kader van de vervolging van door Rusland gepleegde oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid, heeft de EU deze kwestie in maart 2022 verwezen naar het Internationaal Strafhof. Ook nam zij de volgende maatregelen:

oprichting van een gemeenschappelijk onderzoeksteam binnen Eurojust (maart 2022)
verzameling van gegevens over oorlogsmisdaden binnen Europol (maart 2022)
oprichting van de EU-adviesmissie in Oekraïne (april 2022)
ontwikkeling van een databank bij Eurojust met bewijsmateriaal over strafbare feiten (februari 2023)
oprichting van een Europol-taskforce om verdachten te helpen identificeren (september 2023)

Internationaal Strafhof

In maart 2022 besloten alle EU-lidstaten samen met andere partnerlanden de situatie in Oekraïne gezamenlijk voor te leggen aan het Internationaal Strafhof (ICC). Zowel de aanklager van het ICC, de procureur-generaal van Oekraïne als de autoriteiten van verschillende lidstaten hebben onderzoeken geopend.

De EU ondersteunde de capaciteiten van het Internationaal Strafhof met € 7,25 miljoen.

Vermeende misdrijven gepleegd in de context van de situatie in Oekraïne (ICC)

Eurojust

In maart 2022 ondersteunde het Agentschap van de Europese Unie voor justitiële samenwerking in strafzaken (Eurojust) de oprichting van een gemeenschappelijk onderzoeksteam voor vermeende misdrijven in Oekraïne. Het onderzoeksteam streeft naar betere justitiële samenwerking tussen de bevoegde autoriteiten die betrokken zijn bij het onderzoek naar en de vervolging van internationale kernmisdrijven op nationaal en internationaal niveau.

Het bestaat momenteel uit de justitiële autoriteiten van Oekraïne, Estland, Letland, Litouwen, Polen, Roemenië en Slowakije. Eurojust, Europol en het ICC nemen ook deel aan de werkzaamheden van het onderzoeksteam.

Gemeenschappelijk onderzoeksteam voor vermeende misdrijven in Oekraïne (Eurojust)

Om het onderzoek naar en de vervolging van in Oekraïne gepleegde internationale kernmisdrijven te ondersteunen, heeft de Raad in mei 2022 nieuwe regels aangenomen waardoor Eurojust een centrale hub wordt voor het verzamelen, analyseren en delen van bewijsmateriaal. Binnen dit nieuwe kader kan Eurojust:

bewijsmateriaal (satellietbeelden, foto's, video's, geluidsopnamen, DNA-profielen, vingerafdrukken etc.) over oorlogsmisdaden opslaan en bewaren
dit bewijsmateriaal verwerken en analyseren, en delen met de bevoegde nationale en internationale autoriteiten

In dit verband heeft Eurojust in februari 2023 de gegevensbank voor bewijsmateriaal van internationale kernmisdrijven opgezet. Met dit instrument op maat helpt Eurojust de nationale justitiële autoriteiten verbanden te leggen met parallelle onderzoeken, en mogelijk cruciaal bewijsmateriaal over internationale kernmisdrijven te delen.

Europol

Het Agentschap van de Europese Unie voor samenwerking op het gebied van rechtshandhaving (Europol) is in maart 2022 begonnen met het verzamelen van relevante gegevens over oorlogsmisdaden van verschillende bronnen (rechtshandhaving, ngo's en open bronnen) ter ondersteuning van onderzoeken naar en vervolgingen van wreedheden die in Oekraïne zijn begaan.

Het agentschap verleende ook steun voor de oprichting van een taskforce in september 2023 die moet helpen verdachten te identificeren en hun betrokkenheid bij in Oekraïne gepleegde internationale kernmisdrijven en gruweldaden vast te stellen door inlichtingen uit open bronnen te verzamelen en te analyseren.

Genocide, misdaden tegen de menselijkheid en oorlogsmisdaden (Europol)

EU-adviesmissie in Oekraïne

In april 2022 wijzigde de Raad het mandaat van de EU-adviesmissie in Oekraïne (EUAM Ukraine) om deze in staat te stellen de inspanningen op het gebied van verantwoordingsplicht te ondersteunen. EUAM Ukraine biedt nu strategisch advies en opleiding aan de Oekraïense autoriteiten over het onderzoek naar en de vervolging van internationale misdrijven.

Ook doneert zij middelen en uitrusting aan de Oekraïense autoriteiten om hun inspanningen te vergemakkelijken. De missie werkt samen met het ICC en Eurojust, alsook met de lidstaten die rechtstreeks steun verlenen bij het onderzoek naar en de vervolging van internationale misdrijven.

Misdrijf agressie tegen Oekraïne

Om de vervolging van het door Rusland gepleegde misdrijf agressie te ondersteunen, heeft de EU de oprichting van het Speciaal Tribunaal voor het Misdrijf Agressie tegen Oekraïne goedgekeurd en het Internationaal Centrum voor de vervolging van het misdrijf agressie tegen Oekraïne opgericht.

Het misdrijf agressie is een misdrijf dat door de politieke en militaire leiders van een land wordt gepleegd tegen de soevereiniteit, territoriale integriteit of politieke onafhankelijkheid van een ander land.

Onder het misdrijf agressie vallen invasie, militaire bezetting, annexatie met geweld, bombardementen en blokkade van havens. Aangezien Rusland geen partij is bij het Statuut van Rome inzake het Internationaal Strafhof, is het Hof niet bevoegd voor het door Rusland gepleegde misdrijf agressie tegen Oekraïne.

Speciaal Tribunaal voor het misdrijf agressie tegen Oekraïne

Op 9 mei 2025 keurden de EU, de Raad van Europa, Oekraïne en een internationale coalitie van staten de oprichting goed van het Speciaal Tribunaal voor het Misdrijf Agressie tegen Oekraïne.

Op 15 mei 2026 sloot de EU zich aan bij het uitgebreide gedeeltelijke akkoord van het Speciaal Tribunaal voor het Misdrijf Agressie tegen Oekraïne, het document waarin de institutionele, financiële en administratieve regelingen voor het Speciaal Tribunaal zijn vastgelegd. Hierdoor kunnen de deelnemende staten en organisaties het verdrag ratificeren om het Speciaal Tribunaal officieel op te richten.De EU ondersteunt die oprichting met € 10 miljoen.

Het tribunaal, ondergebracht bij de Raad van Europa, zal bevoegd zijn om onderzoek te doen naar Russische politieke en militaire leiders en hen te vervolgen en te berechten voor het misdrijf agressie tegen Oekraïne.

Internationaal Centrum voor de vervolging van het misdrijf agressie tegen Oekraïne

Het Internationaal Centrum voor de vervolging van het misdrijf agressie tegen Oekraïne, opgericht in juli 2023, is ondergebracht bij Eurojust.

Doel van het centrum is nationale onderzoeken naar het misdrijf agressie in het kader van de oorlog in Oekraïne te ondersteunen en te coördineren, en toekomstige rechtszaken, onder meer voor het Speciaal Tribunaal voor het Misdrijf Agressie tegen Oekraïne, te helpen onderbouwen.

Internationaal Centrum voor de vervolging van het misdrijf agressie tegen Oekraïne (Eurojust)

Vergoeding van geleden schade

De EU is vastbesloten ervoor te zorgen dat Oekraïne en zijn bevolking volledig worden vergoed voor de schade die is veroorzaakt door Ruslands aanvalsoorlog. Daartoe heeft de EU zich bij het schaderegister voor Oekraïne aangesloten en het Verdrag tot oprichting van een internationale schadevergoedingscommissie voor Oekraïne ondertekend.

Schaderegister voor Oekraïne

Het schaderegister voor Oekraïne, dat in mei 2023 bij de Raad van Europa is ingesteld, registreert in aanmerking komende vorderingen tot vergoeding van schade, verlies of letsel veroorzaakt door Ruslands aanvalsoorlog tegen Oekraïne. Het register is in april 2024 opengesteld voor aanvragen.

De Europese Unie en 44 landen hebben zich bij het register aangesloten.

Schaderegister voor Oekraïne (Raad van Europa)

Internationale schadevergoedingscommissie voor Oekraïne

Op 16 december 2025 heeft de EU samen met 35 landen het Verdrag tot oprichting van de internationale schadevergoedingscommissie voor Oekraïne ondertekend.

Op 15 mei 2026 ratificeerde de EU dit verdrag en werd zij stichtend lid. De schadevergoedingscommissie zal worden opgericht in het kader van de Raad van Europa en zal haar werkzaamheden aanvatten nadat zij 25 ratificaties met voldoende financiële bijdragen heeft verzameld. De EU steunt de oprichting van de schadevergoedingscommissie met maximaal € 1 miljoen.

De commissie zal vanaf haar oprichting in aanmerking komende vorderingen evalueren, beoordelen en daarover een besluit nemen. Ze zal ook het bedrag bepalen van de vergoeding voor schade, verlies of letsel als gevolg van internationaal onrechtmatige daden van de Russische Federatie in of tegen Oekraïne.