Ekologizacja rolnictwa

Zrównoważony, odporny i zdrowy system żywnościowy

Przemysł rolno-spożywczy jest ważnym sektorem gospodarki UE.

Jest w znacznym stopniu uzależniony od środowiska, ale ma też na nie niemały wpływ. Produkcja żywności i jej łańcuch dostaw są źródłem emisji gazów cieplarnianych, które powodują zmianę klimatu. Intensywne rolnictwo może powodować degradację gleby i utratę różnorodności biologicznej – w wyniku wylesiania, stosowania pestycydów i innych praktyk nieprzyjaznych dla środowiska.

UE przekształca sposób produkcji i konsumpcji żywności w Europie, aby:

• rolnictwo i systemy żywnościowe stały się bardziej zrównoważone
• zwiększyła się odporność na kryzysy
• żywność nadal była zdrowa i przystępna cenowo.

Promując zrównoważone praktyki, zmniejszając emisje i zanieczyszczenia oraz zwiększając różnorodność biologiczną, Unia tworzy system żywnościowy, który będzie odporny na zmianę klimatu i przyjazny dla środowiska.

Ponadto Unia chce poprawić dobrostan zwierząt, ograniczyć straty żywności, promować bardziej zrównoważoną konsumpcję żywności i zdrową dietę oraz zwalczać oszustwa w łańcuchu dostaw żywności.

Dlaczego rolnictwo powinno być bardziej ekologiczne?

Według sprawozdania Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu (IPCC) około jednej trzeciej światowych emisji gazów cieplarnianych pochodzi z systemów żywnościowych. Rolnictwo odpowiada za prawie 11% emisji gazów cieplarnianych w UE. Są to głównie emisje metanu z hodowli zwierząt gospodarskich i podtlenku azotu z gleby.

Rolnictwo i leśnictwo mogą jednak odegrać kluczową rolę w walce ze zmianą klimatu poprzez pochłanianie dwutlenku węgla z atmosfery.

Kolejnym wyzwaniem jest nadmierne stosowanie pestycydów i środków przeciwdrobnoustrojowych w rolnictwie. Praktyka ta ma poważne konsekwencje dla środowiska i zdrowia – prowadzi do zanieczyszczenia wody, degradacji gleby i rozwoju oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe.

Według Europejskiej Agencji Środowiska 60–70% gleb w UE uznaje się za niezdrowe. Zubożona gleba i zdegradowane ekosystemy rolne ograniczają zdolność do produkcji żywności.

Kluczowe polityki i przepisy UE

Podejście Unii do ekologizacji rolnictwa opiera się na różnych strategiach i przepisach.

Europejski zielony ład to pakiet inicjatyw przyjęty w 2019 r. na rzecz ochrony środowiska i klimatu. Jego celem jest osiągnięcie neutralności klimatycznej do 2050 r. Rolnictwo jest jednym z zasadniczych obszarów tej transformacji.

• Strategia „Od pola do stołu”

Jedno z kluczowych działań w ramach europejskiego zielonego ładu. Strategia ma uczynić obecny system żywnościowy Unii bardziej zrównoważonym. Rada zatwierdziła ten cel w konkluzjach z października 2020 r.

• Strategia na rzecz bioróżnorodności

Kolejny istotny element zielonego ładu. Celem jest odbudowa ekosystemów i odwrócenie procesu utraty różnorodności biologicznej oraz promowanie praktyk agroekologicznych, w tym płodozmianu i systemu rolno-leśnego.

• Wspólna polityka rolna

Została zreformowana, aby skuteczniej wspierać cele środowiskowe i klimatyczne. W okresie finansowania 2023–2027 40% budżetu na tę politykę przeznaczono na działania klimatyczne.

• Przepisy o odbudowie przyrody

Zgodnie ze strategią na rzecz bioróżnorodności Unia przyjęła przepisy, które po raz pierwszy w historii wyznaczają wiążące cele co do odbudowy ekosystemów, siedlisk i gatunków. Celem jest również zwiększenie różnorodności biologicznej i wzmocnienie zrównoważonego charakteru gruntów rolnych.

Te strategie i przepisy dotyczą wielu ważnych kwestii: od redukcji emisji i stosowania pestycydów po rolnictwo ekologiczne, dobrostan zwierząt i niemarnowanie żywności.

Bardziej zrównoważone rolnictwo

Obowiązująca od 2023 r. nowa wspólna polityka rolna (WPR) obliguje rolników do stosowania praktyk bardziej przyjaznych dla środowiska i wspiera takie praktyki. Oto przykłady:

• warunkowość: gospodarstwa, które otrzymują płatności bezpośrednie w ramach WPR, muszą chronić tereny podmokłe i torfowiska oraz stosować płodozmian czy dywersyfikację upraw, a także praktyki w zakresie pokrywy glebowej
• ekoschematy: rolnicy, którzy nie ograniczają się do wymogów obowiązkowych, ale idą dalej, mogą uzyskać dodatkowe środki w ramach ekoschematów. Na ekoschematy zarezerwowano co najmniej 25% płatności bezpośrednich (czyli 48,5 mld euro)
• rozwój obszarów wiejskich: rolnicy chcący wprowadzać praktyki środowiskowe mogą liczyć na dodatkowe wsparcie z programów rozwoju obszarów wiejskich.

Rolnicy mogą również przyczynić się do ograniczenia emisji gazów cieplarnianych, stosując techniki węglochłonne. Chodzi o wychwytywanie dwutlenku węgla z atmosfery (tzw. sekwestrację dwutlenku węgla) i składowanie go w glebie lub biomasie oraz o lepsze gospodarowanie glebami, tak by zwiększyć ich zdolność do magazynowania dwutlenku węgla.

• Zasady finansowania WPR (2023–2027)
• Usuwanie dwutlenku węgla

Odbudowa ekosystemów rolnych

Od sierpnia 2024 r.obowiązuje rozporządzenie o odbudowie zasobów przyrodniczych. Nakazuje ono państwom UE podjąć działania, aby:

• do 2030 r. odtworzyć 30% torfowisk osuszonych pod rolnictwo, a do 2050 r. – 50% (w przypadku krajów poważnie dotkniętych tym problemem możliwy jest niższy odsetek)
• zwiększyć pochłanianie dwutlenku węgla przez gleby mineralne
• zwiększyć ilość różnorodnych elementów krajobrazu na gruntach rolnych (takich jak żywopłoty, pasy kwietne, ugory, stawy i drzewa owocowe).

Rolnictwo ekologiczne

Rolnictwo ekologiczne jest kluczowym elementem transformacji Unii pod kątem bardziej zrównoważonych systemów żywnościowych. Cechuje się praktykami przyjaznymi dla środowiska, które minimalizują stosowanie nawozów i pestycydów, poprawiają zdrowie gleby, zwiększają różnorodność biologiczną i zapewniają wysokie standardy dobrostanu zwierząt. UE chce, aby do 2030 r. 25% jej gruntów rolnych podlegało rolnictwu ekologicznemu.

Wsparcie dla rolnictwa ekologicznego jest jednym z założeń wspólnej polityki rolnej. Ponadto rozporządzenie o rolnictwie ekologicznym określa wysokie standardy wytwarzania i certyfikacji produktów ekologicznych, co sprzyja przejrzystości i wzrostowi zaufania ze strony konsumentów.

• Plan działania na rzecz rozwoju produkcji ekologicznej (Komisja Europejska)