Προστασία των εργαζομένων: Υγεία και ασφάλεια στην εργασία

Ελάχιστα πρότυπα για την υγεία και την ασφάλεια στην εργασία

Για την καλύτερη προστασία των εργαζομένων στην ΕΕ από εργατικά ατυχήματα και ασθένειες, η ΕΕ έχει θεσπίσει νομοθεσία η οποία εγγυάται ελάχιστες απαιτήσεις ασφάλειας και υγείας που ισχύουν για τους εργοδότες του ιδιωτικού και του δημόσιου τομέα σε ολόκληρη την ΕΕ.

Ως προς την προστασία των εργαζομένων η ΕΕ συνυπολογίζει την τεχνική ασφάλεια αλλά και τη γενική προώθηση της ευζωίας, μεταξύ άλλων στην οργάνωση της εργασίας, τις συνθήκες εργασίας, τις κοινωνικές σχέσεις και την επίδραση παραγόντων που σχετίζονται με το εργασιακό περιβάλλον.

Η ΕΕ εξέδωσε το 1989 οδηγία πλαίσιο για την υγεία και την ασφάλεια στην εργασία (ΥΑΕ). Με την εν λόγω οδηγία, η ΕΕ θέσπισε υποχρέωση για τους εργοδότες να λαμβάνουν ενδεδειγμένα προληπτικά μέτρα ώστε η εργασία να μην ενέχει κινδύνους για την ασφάλεια και την υγεία και να προσφέρουν ενημέρωση και κατάρτιση στους εργαζομένους για τη βελτίωση της υγείας και της ασφάλειας στην εργασία.

Επικίνδυνες χημικές ουσίες στην εργασία

Ο καρκίνος είναι η πρώτη αιτία θανάτων που συνδέονται με την εργασία στην ΕΕ, προκαλώντας το 52% των θανάτων ετησίως (στοιχεία: Διεθνής Οργάνωση Εργασίας, 2017).

• Η οικονομική διάσταση της διαχείρισης της ασφάλειας και της υγείας στην εργασία (EU-OSHA)

Οι εργαζόμενοι στους ακόλουθους τομείς διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο καρκίνου συνδεόμενου με την εργασία:

• κατασκευές
• αυτοκινητοβιομηχανία, κλωστοϋφαντουργία, βιομηχανία επεξεργασίας ξύλου και επίπλων
• μεταποίηση χημικών ουσιών
• παραγωγή τροφίμων
• υγειονομική περίθαλψη

Με την πάροδο των ετών, η ΕΕ έχει θεσπίσει κανόνες για την προστασία των εργαζομένων σε συγκεκριμένες πτυχές της εργασίας ή ως προς συγκεκριμένους κινδύνους. Για παράδειγμα, η ΕΕ διαθέτει κανόνες για τον περιορισμό των επιβλαβών ουσιών στον χώρο εργασίας με σκοπό την προστασία των εργαζομένων από κινδύνους που σχετίζονται με την έκθεση σε:

• καρκινογόνες και μεταλλαξιογόνες ουσίες (συμπεριλαμβανομένων των τοξικών για την αναπαραγωγή ουσιών, δηλαδή των χημικών ουσιών που μπορούν να επηρεάσουν το αναπαραγωγικό σύστημα του ανθρώπου)
• μόλυβδο
• αμίαντο

Η νομοθεσία της ΕΕ για την προστασία των εργαζομένων από επικίνδυνες ουσίες επικαιροποιείται τακτικά, με την προσαρμογή των οριακών τιμών έκθεσης ώστε να είναι σύμφωνες με τα πλέον πρόσφατα επιστημονικά πορίσματα και τεχνικά δεδομένα.

• ΕΕ: Ενίσχυση της προστασίας των εργαζομένων από επικίνδυνα χημικά (δελτίο Τύπου, 3 Μαρτίου 2022)

Από την πρώτη θέσπισή της το 2004, η οδηγία για τους καρκινογόνους και μεταλλαξιογόνους παράγοντες έχει αναθεωρηθεί αρκετές φορές και καλύπτει πλέον 28 καρκινογόνες ουσίες.

Νέοι κανόνες για την ενίσχυση της προστασίας των εργαζομένων

Την 1η Δεκεμβρίου 2025 οι υπουργοί Απασχόλησης της ΕΕ προχώρησαν ένα βήμα παραπέρα προς την πρόληψη των ασθενειών που σχετίζονται με την εργασία και την προστασία των εργαζομένων από την έκθεση σε επιβλαβείς ουσίες που μπορούν να οδηγήσουν σε σοβαρές ασθένειες, όπως ο καρκίνος και οι αναπτυξιακές διαταραχές.

Το Συμβούλιο καθόρισε τη θέση του σχετικά με την έκτη αναθεώρηση της οδηγίας για τους καρκινογόνους παράγοντες, τους μεταλλαξιογόνους παράγοντες και τις τοξικές για την αναπαραγωγή ουσίες. Η αναθεώρηση αυτή αποσκοπεί στην επικαιροποίηση των κανόνων σχετικά με την έκθεση σε επικίνδυνες ουσίες στον χώρο εργασίας σύμφωνα με τις τελευταίες επιστημονικές εξελίξεις.

Η αναθεώρηση αναμένεται να αποτρέψει περίπου 1.700 περιστατικά καρκίνου του πνεύμονα και 19.000 άλλες ασθένειες κατά τα επόμενα 40 έτη.

Επίσης το Συμβούλιο ενίσχυσε περαιτέρω τους επικαιροποιημένους κανόνες προσθέτοντας ένα όριο επαγγελματικής έκθεσης στο ισοπρένιο, σύμφωνα με τις συστάσεις του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Χημικών Προϊόντων.

Στις 23 Ιουνίου το Συμβούλιο κατέληξε σε προσωρινή συμφωνία με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο σχετικά με κανόνες που αποσκοπούν στην προστασία των εργαζομένων στην ΕΕ από την έκθεση σε επικίνδυνες ουσίες που θα μπορούσαν να προκαλέσουν ασθένειες όπως ο καρκίνος ή το άσθμα.

Η προσωρινή συμφωνία θα πρέπει τώρα να προσυπογραφεί από το Συμβούλιο και το Κοινοβούλιο. Στη συνέχεια, η σχετική πράξη θα εκδοθεί και τυπικά από τα δύο θεσμικά όργανα μετά την οριστική της διατύπωση από τους γλωσσομαθείς νομικούς.

• Συμφωνία Συμβουλίου και Κοινοβουλίου σχετικά με μέτρα για την προστασία των εργαζομένων από την έκθεση σε επικίνδυνες ουσίες (δελτίο Τύπου, 23 Ιουνίου 2026
• Έκθεση σε επικίνδυνες ουσίες κατά την εργασία: Το Συμβούλιο καθορίζει τη θέση του σχετικά με επικαιροποιημένους κανόνες (δελτίο Τύπου, 1η Δεκεμβρίου 2025)

Πρόληψη του καρκίνου στην ΕΕ

Η καταπολέμηση του καρκίνου συγκαταλέγεται στις προτεραιότητες της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον τομέα της υγείας.

Εκτός από τις άμεσες επιπτώσεις του στην υγεία και την ευζωία των ανθρώπων, ο καρκίνος επιβαρύνει επίσης τα συστήματα υγείας και κοινωνικής πρόνοιας, τους κρατικούς προϋπολογισμούς, την παραγωγικότητα και την ανάπτυξη της οικονομίας, συμπεριλαμβανομένης της υγείας του εργατικού δυναμικού.

Στο πλαίσιο αυτό, ο προσυμπτωματικός έλεγχος του καρκίνου είναι απαραίτητος προκειμένου να παραμένει υγιής ο πληθυσμός και το εργατικό δυναμικό. Το 2003 το Συμβούλιο ενέκρινε σύσταση για προσυμπτωματικό έλεγχο του καρκίνου, με την οποία οι χώρες της ΕΕ παροτρύνονται να εφαρμόζουν προγράμματα προσυμπτωματικού ελέγχου με βάση τον πληθυσμό και με εγγύηση ποιότητας. Με βάση την έκθεση εφαρμογής της σύστασης και τα πλέον πρόσφατα επιστημονικά δεδομένα, οι υπουργοί της ΕΕ συζητούν επικαιροποίηση της σύστασης, ώστε να διασφαλιστεί ότι οι προσυμπτωματικοί έλεγχοι του καρκίνου θα καλύπτουν ακόμη περισσότερα άτομα.

Αμίαντος

Ο αμίαντος είναι επικίνδυνο καρκινογόνο. Παρά το γεγονός ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση απαγόρευσε τη χρήση του το 2005, αμίαντος εντοπίζεται ακόμη σε πολλά παλαιά κτίρια και υποδομές. Λόγω της σύνθεσής του σε ορυκτά, χρησιμοποιούνταν κάποτε ευρέως για την ενίσχυση και την πυραντοχή των οικοδομικών υλικών.

Ο αμίαντος προκαλεί σοβαρές ασθένειες, όπως καρκίνο, με πολύ χαμηλά ποσοστά επιβίωσης. Μόνο το 2019, κόστισε περισσότερες από 70.000 ζωές στην ΕΕ. H επαφή με τον αμίαντο πρέπει να μειωθεί για να προστατευτεί η υγεία των εργαζομένων και να σωθούν ζωές.

Το νέο νομοθέτημα της ΕΕ αυξάνει την προστασία των εργαζομένων μέσω της μείωσης της οριακής τιμής έκθεσης στον αμίαντο κατά την εργασία και του εκσυγχρονισμού του τρόπου μέτρησης του αμιάντου.

Μειωμένα όρια έκθεσης στον αμίαντο

Οι νέοι κανόνες μειώνουν κατά δέκα φορές το ανώτατο όριο έκθεσης ενός εργαζομένου στον αμίαντο (από τη σημερινή μέγιστη συγκέντρωση στον αέρα 0,1 ινών αμιάντου ανά cm³ σε 0,01 ίνες ανά cm³).

Πιο ευαίσθητη τεχνολογία ανίχνευσης

Κατόπιν μέγιστης περιόδου μετάβασης διάρκειας έξι ετών, ο εντοπισμός επιπέδων αμιάντου θα πρέπει να πραγματοποιείται με τη χρήση πιο σύγχρονης και ευαίσθητης τεχνολογίας που να μπορεί να εντοπίζει ίνες, ήτοι με ηλεκτρονική μικροσκοπία. Οι νέοι κανόνες περιλαμβάνουν επίσης νέες απαιτήσεις ασφαλείας για πιο αυξημένη προστασία των εργαζομένων, όπως η απόκτηση ειδικών αδειών για την αφαίρεση αμιάντου και ο έλεγχος για την ύπαρξη αμιάντου σε παλαιά κτίρια προτού αρχίσουν εργασίες κατεδάφισης ή ανακαίνισης.

Το νέο όριο έκθεσης στον αμίαντο αναμένεται να μειώσει σημαντικά τον κίνδυνο των εργαζομένων να αναπτύξουν ασθένειες που σχετίζονται με τον αμίαντο, συμπεριλαμβανομένου του καρκίνου. Τα μέτρα αυτά αποκτούν ακόμα μεγαλύτερη σημασία αν ληφθεί υπόψη ο στόχος της ΕΕ να αυξηθεί η ενεργειακή αναβάθμιση μέσω ανακαινίσεων στην ΕΕ, πράγμα το οποίο θα μπορούσε να οδηγήσει στην ανακαίνιση 35 εκατομμυρίων κτιρίων έως το 2030.

• Αμίαντος: Συμφωνία Συμβουλίου και Κοινοβουλίου σχετικά με νέους κανόνες για την προστασία των εργαζομένων (δελτίο Τύπου, 27 Ιουνίου 2023)
• Προστασία από τον αμίαντο στην εργασία: Ψηφοφορία στο Συμβούλιο για τη μείωση των ορίων έκθεσης (δελτίο Τύπου, 23 Οκτωβρίου 2023)

Αφαίρεση αμιάντου

Τον Οκτώβριο του 2022 στο πλαίσιο της προσπάθειας να περιοριστούν οι κίνδυνοι από την έκθεση στον αμίαντο, το Συμβούλιο συμφώνησε επίσης επί κοινής θέσης, σχετικά με την προτεινόμενη αναθεώρηση των κανόνων της ΕΕ για την ενεργειακή απόδοση των κτιρίων. Με αυτήν ενθαρρύνονται οι ριζικές ανακαινίσεις κτιρίων, οι οποίες θεωρούνται εξαιρετική ευκαιρία για αφαίρεση αμιάντου.

• Fit for 55: Οικολογικότερα κτίρια στην ΕΕ (ενημερωτικό γράφημα)

Μόλυβδος και διισοκυανικές ενώσεις

Είναι γνωστό ότι η παρατεταμένη έκθεση στον μόλυβδο επηρεάζει τις αναπαραγωγικές λειτουργίες και την ανάπτυξη του εμβρύου, καθώς και ότι βλάπτει το νευρικό σύστημα, τα νεφρά, την καρδιά και το αίμα. Για τον λόγο αυτό, η ΕΕ έχει θεσπίσει κανόνες για τον περιορισμό της επαγγελματικής έκθεσης στον μόλυβδο από το 1982.

Στις 26 Φεβρουαρίου 2024 το Συμβούλιο εξέδωσε οδηγία για την αναθεώρηση των οριακών τιμών επαγγελματικής έκθεσης στον μόλυβδο και τις ανόργανες ενώσεις του, μειώνοντας τις τιμές αυτές κατά πέντε φορές.

Η νομοθεσία καθορίζει επίσης οριακές τιμές για τις διισοκυανικές ενώσεις, μια ομάδα επιβλαβών ουσιών στις οποίες εκτίθενται επί του παρόντος 4,2 εκατομμύρια εργαζόμενοι και οι οποίες μπορούν να προκαλέσουν άσθμα και δερματικές ασθένειες.

Μόλυβδος

Οι νέοι κανόνες μειώνουν το όριο επαγγελματικής έκθεσης στον μόλυβδο: από 0,15 mg/m³ έως 0,03 mg/m³. Μειώνουν επίσης τη βιολογική οριακή τιμή για τον μόλυβδο από 70µg/100ml σε 15µg/100ml.

Διισοκυανικές ενώσεις

Οι νέοι κανόνες θεσπίζουν επίσης για πρώτη φορά συνολική οριακή τιμή επαγγελματικής έκθεσης σε διισοκυανικές ενώσεις.

Το όριο καθορίζεται σε 6µg NCO/m³. Αυτό ισοδυναμεί με τη μέγιστη συγκέντρωση στον αέρα που αναπνέει ο εργαζόμενος κατά τη διάρκεια 8ωρης εργάσιμης ημέρας. Η οριακή τιμή βραχυχρόνιας έκθεσης των 12µg NCO/m³ ισοδυναμεί με τη μέση έκθεση σε διάστημα 15 λεπτών.

Μεταβατική περίοδος

Το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο συμφώνησαν επίσης σχετικά με μεταβατική περίοδο για τη νέα βιολογική οριακή τιμή για τον μόλυβδο, προκειμένου τα κράτη μέλη να έχουν επαρκή χρόνο για να επικαιροποιήσουν αποτελεσματικά τις διαδικασίες παραγωγής και να εφαρμόσουν τα αναγκαία μέτρα πρόληψης και προστασίας. Τα νέα όρια θα τεθούν σε ισχύ την 31η Δεκεμβρίου 2028.

• Μόλυβδος και διισοκυανικές ενώσεις: Η ΕΕ αποφασισμένη να προστατεύσει τους εργαζομένους από την έκθεση στις ουσίες αυτές (δελτίο Τύπου, 14 Νοεμβρίου 2023)
• Μόλυβδος, διισοκυανικές ενώσεις και προστασία των εργαζομένων: Πράσινο φως του Συμβουλίου για νέες οριακές τιμές (δελτίο Τύπου, 26 Φεβρουαρίου 2024)

Πολιτική της ΕΕ για την υγεία

Τα κράτη μέλη της ΕΕ είναι αρμόδια για την οργάνωση και την παροχή υπηρεσιών υγείας και ιατρικής περίθαλψης. Ο ρόλος της ΕΕ στην πολιτική για την υγεία είναι ως εκ τούτου συμπληρωματικός προς τις εθνικές πολιτικές.

Η συνεργασία σε επίπεδο ΕΕ συμβάλλει στην προαγωγή της υγείας και στην αντιμετώπιση μεταδοτικών αλλά και μη μεταδοτικών νόσων, όπως ο καρκίνος. Επιπλέον, μέσω αυτής αντιμετωπίζονται κοινές υγειονομικές προκλήσεις που προκύπτουν, για παράδειγμα, από τη μικροβιακή αντοχή και τους παράγοντες κινδύνου που σχετίζονται με το περιβάλλον ή τον τρόπο ζωής.

Η ΕΕ έχει αρμοδιότητα να θεσπίζει νομοθεσία στον τομέα της υγείας και της ασφάλειας στην εργασία σύμφωνα με το άρθρο 153 της ΣΛΕΕ, προκειμένου να συμπληρώνει και να υποστηρίζει την εθνική νομοθεσία. Στο Συμβούλιο της ΕΕ, αυτά τα θέματα τα συζητούν οι Υπουργοί στο Συμβούλιο Απασχόλησης, Κοινωνικής Πολιτικής, Υγείας και Καταναλωτών (EPSCO).

• Πολιτική της ΕΕ για την υγεία (βασικές πληροφορίες)