Ochrona pracowników: bezpieczeństwo i higiena pracy
Unijne ustawodawstwo wyznacza minimalne normy bezpieczeństwa i higieny pracy i chroni pracowników przed kontaktem z niebezpiecznymi substancjami, np. azbestem.
Minimalne normy bezpieczeństwa i higieny pracy
Aby lepiej chronić pracowników w UE przed wypadkami przy pracy i chorobami zawodowymi, UE przyjęła przepisy o minimalnych wymogach bezpieczeństwa i higieny pracy mające obowiązywać zarówno prywatnych, jak i publicznych pracodawców w całej UE.
Ochrona pracowników w UE to bezpieczeństwo techniczne, ale też ogólna promocja dobrostanu, w tym w ramach organizacji pracy, warunków pracy, stosunków społecznych i oddziaływania czynników związanych ze środowiskiem pracy.
W 1989 r. UE przyjęła dyrektywę ramową o bezpieczeństwie i zdrowiu pracowników. Zobowiązała nią pracodawców do podejmowania stosownych środków zapobiegawczych, aby praca była bezpieczniejsza i zdrowsza, oraz do informowania i szkolenia pracowników w dziedzinie BHP.
Niebezpieczne substancje chemiczne w pracy
Pierwszą przyczyną śmierci związanych z pracą w UE są nowotwory, które powodują rocznie 52% zgonów (dane: Międzynarodowa Organizacja Pracy, 2017).
Najbardziej narażeni na nowotwory pochodzenia zawodowego są pracownicy następujących sektorów:
- budownictwo
- przemysł motoryzacyjny, tekstylny, drzewny i meblarski
- produkcja chemiczna
- produkcja spożywcza
- opieka zdrowotna.
Przez lata UE przyjmowała przepisy mające chronić pracowników przed konkretnymi aspektami pracy lub zagrożeniami w pracy. Wprowadziła na przykład przepisy o ograniczaniu szkodliwych substancji w miejscu pracy, chcąc zmniejszyć zagrożenia związane z ekspozycją na:
- substancje rakotwórcze i mutagenne (w tym reprotoksyny, czyli substancje chemiczne mogące wpływać na ludzki układ rozrodczy)
- ołów
- azbest.
Unijne przepisy o ochronie pracowników przed niebezpiecznymi substancjami są regularnie uaktualniane: limity ekspozycji są dostosowywane do najnowszej wiedzy naukowej i danych technicznych.
Od czasu przyjęcia w 2004 r. dyrektywa o substancjach rakotwórczych i mutagennych była kilka razy zmieniana i obecnie dotyczy 28 substancji powodujących nowotwory.
Nowe przepisy wzmacniające ochronę pracowników
1 grudnia 2025 r. unijni ministrowie pracy zbliżyli się do celu, jakim jest zapobieganie chorobom zawodowym i ochrona pracowników przed narażeniem na szkodliwe substancje, które mogą prowadzić do poważnych chorób, takich jak nowotwory i zaburzenia rozwojowe.
Rada uzgodniła stanowisko w sprawie szóstej zmiany dyrektywy o czynnikach rakotwórczych, mutagenach i substancjach reprotoksycznych. Zmiana ta ma na celu aktualizację przepisów dotyczących narażenia na substancje niebezpieczne w miejscu pracy w myśl najnowszych osiągnięć naukowych.
Oczekuje się, że przez kolejne 40 lat zapobiegnie około 1700 przypadków raka płuc i 19 000 przypadków innych chorób.
Rada uzupełniła zaktualizowane przepisy, dodając dopuszczalną wartość narażenia zawodowego dla izoprenu, zgodnie z zaleceniami Europejskiej Agencji Chemikaliów.
Po ustaleniu stanowiska przez Parlament Europejski obie instytucje rozpoczną negocjacje w sprawie ostatecznego brzmienia tekstu.
Profilaktyka nowotworowa w UE
Walka z chorobami nowotworowymi to jeden z priorytetów Unii Europejskiej w dziedzinie zdrowia.
Nowotwory nie tylko bezpośrednio wpływają na zdrowie i dobrostan ludzi, lecz także oddziałują na systemy opieki zdrowotnej i społecznej, budżety państw oraz produktywność i wzrost gospodarek, w tym na stan zdrowia pracowników.
Dlatego zasadnicze znaczenie dla zdrowia ludności i pracowników mają badania przesiewowe w kierunku raka. W 2003 r. Rada zatwierdziła zalecenie w sprawie takich badań, zachęcając państwa UE do wdrażania sprawdzonych pod względem jakości programów takich badań. Opierając się na sprawozdaniu z realizacji zalecenia i na najnowszych danych naukowych, unijni ministrowie dyskutują nad uaktualnieniem zalecenia, aby zapewnić dostęp do badań jeszcze większej liczbie ludzi.
Azbest
Azbest to niebezpieczny materiał rakotwórczy. W 2005 r. Unia Europejska zakazała jego stosowania, ale nadal jest on elementem wielu starszych budynków i obiektów infrastrukturalnych. Ze względu na swój skład mineralny był on kiedyś powszechnie stosowany do wzmacniania materiałów budowlanych i ochrony ich przed ogniem.
Azbest powoduje poważne choroby dające niewielkie szanse na przeżycie, takie jak rak. Tylko w 2019 r. spowodował on w UE śmierć ponad 70 000 osób. Ograniczenie kontaktu z azbestem to istotny warunek ochrony zdrowia i życia pracowników.
Nowe unijne przepisy będą lepiej chronić pracowników, gdyż obniżają pułap ekspozycji na azbest w pracy i unowocześniają sposób jego pomiaru.
Obniżony limit ekspozycji na azbest
Nowe przepisy dziesięciokrotnie zmniejszą limit ekspozycji pracowników na azbest (z obecnego maksymalnego stężenia 0,1 włókna na cm3 do 0,01 włókna na cm3).
Bardziej czuła technologia wykrywania
Po maksymalnie sześciu latach okresu przejściowego włókna azbestu będą wykrywane nowocześniejszą i bardziej czułą metodą: mikroskopią elektronową.
W nowych przepisach znalazły się też nowe wymogi bezpieczeństwa mające służyć lepszej ochronie pracowników. Na przykład przed rozbiórką lub remontem trzeba będzie sprawdzić, czy w starszych budynkach jest azbest, i uzyskać specjalne zezwolenie na jego usunięcie.
Nowy limit ekspozycji ma znacznie zmniejszyć wśród pracowników ryzyko chorób odazbestowych, w tym raka. Jest to szczególnie ważne, ponieważ UE planuje dużą falę renowacji energetycznych, dzięki którym do 2030 r. odnowionych mogłoby zostać 35 mln budynków.
- Azbest: Rada i Parlament porozumiały się w sprawie nowych przepisów o ochronie pracowników (komunikat prasowy z 27 lipca 2023)
- Ochrona przed azbestem w pracy: Rada zmniejsza limity ekspozycji (komunikat prasowy z 23 października 2023)
Usuwanie azbestu
W ramach działań na rzecz obniżenia ekspozycji na azbest w październiku 2022 r. Rada uzgodniła też wspólne stanowisko w sprawie proponowanej zmiany unijnych przepisów o efektywności energetycznej budynków. Zachęca w nim do gruntownej renowacji budynków, w tym do usuwania azbestu.
Wpływ azbestu na zdrowie pracowników (infografika)
Ołów i diizocyjaniany
Wiadomo, że długotrwałe narażenie na ołów negatywnie wpływa na funkcje rozrodcze i rozwój płodu, a także na pracę układu nerwowego, nerek, serca i układu krwionośnego. Z tego względu od 1982 r. obowiązują w UE przepisy ograniczające dopuszczalne stężenie ołowiu w środowisku pracy.
26 lutego 2024 r. Rada przyjęła dyrektywę, która zmienia dopuszczalne wartości narażenia zawodowego na działanie ołowiu i jego związków nieorganicznych, obniżając je pięciokrotnie.
Ustala też wartości dopuszczalne dla diizocyjanianów, czyli grupy szkodliwych substancji, na kontakt z którymi narażonych jest obecnie 4,2 mln pracowników i które mogą powodować astmę i choroby skóry.
Ołów
Nowe przepisy przewidują obniżenie dopuszczalnego stężenia ołowiu w środowisku pracy z 0,15 mg/m3 do 0,03 mg/m3. Ograniczają również dopuszczalną wartość biologiczną dla ołowiu z 70 µg/100 ml do 15 µg/100 ml.
Diizocyjaniany
Nowe przepisy przewidują także po raz pierwszy ogólną dopuszczalną wartość stężenia diizocyjanianów w środowisku pracy.
Limit wynosi 6µg NCO/m3. Równa się to maksymalnemu stężeniu w powietrzu, którym pracownik oddycha podczas 8-godzinnego dnia pracy. Dopuszczalna wartość krótkoterminowego narażenia wynosi 12µg NCO/m3, co równa się średniemu narażeniu w ciągu 15 minut.
Okres przejściowy
Rada i Parlament Europejski porozumiały się także co do okresu przejściowego dotyczącego nowej dopuszczalnej wartości biologicznej dla ołowiu, tak by państwa członkowskie miały czas na skuteczną modernizację procesów produkcyjnych i wdrożenie niezbędnych środków zapobiegawczych i ochronnych. Nowe limity zaczną obowiązywać od 31 grudnia 2028 r.
Unijna polityka zdrowotna
Za organizację i świadczenie usług zdrowotnych i opieki medycznej odpowiedzialne są państwa członkowskie. Rola UE w polityce zdrowotnej ma zatem charakter uzupełniający wobec strategii krajowych.
Współpraca na szczeblu UE służy promocji zdrowia i leczeniu chorób zakaźnych oraz niezakaźnych, takich jak rak. Dotyczy także wspólnych wyzwań zdrowotnych spowodowanych na przykład opornością drobnoustrojów lub czynnikami środowiskowymi i czynnikami związanymi z trybem życia.
UE może na podstawie art. 153 TFUE przyjmować przepisy w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy, uzupełniające i wspierające ustawodawstwo krajowe. Kwestie te omawiają ministrowie zebrani w Radzie ds. Zatrudnienia, Polityki Społecznej, Zdrowia i Ochrony Konsumentów (EPSCO).
Ostatnia aktualizacja: 24 czerwca 2026