Unijna polityka zdrowotna
UE pomaga wzmocnić sektor zdrowia publicznego poprzez finansowanie i przepisy o poważnych transgranicznych zagrożeniach zdrowia, lekach, prawach pacjentów w transgranicznej opiece zdrowotnej, zapobieganiu chorobom i promocji zdrowia.
Rola UE w polityce zdrowotnej
Państwa członkowskie UE są odpowiedzialne za organizację i świadczenie usług zdrowotnych i opieki medycznej. Rola UE w polityce zdrowotnej ma zatem charakter uzupełniający wobec strategii krajowych.
Unijne strategie i działania w obszarze zdrowia publicznego mają:
- chronić zdrowie obywateli UE i wpływać na jego poprawę
- wspierać unowocześnianie infrastruktury zdrowotnej
- podnosić wydajność europejskich systemów opieki zdrowotnej
- poprawiać gotowość i środki reakcji na transgraniczne zagrożenia zdrowia.
Aby chronić ludzi, UE przyjmuje przepisy i zalecenia w dziedzinie zdrowia dotyczące m.in. produktów zdrowotnych czy praw pacjentów.
Koordynacja w kwestiach zdrowia publicznego jest konieczną konsekwencją swobodnego przepływu osób i towarów na rynku wewnętrznym. Współpraca unijna w dziedzinie zdrowia publicznego służy zmierzeniu się ze wspólnymi wyzwaniami zdrowotnymi związanymi na przykład z opornością drobnoustrojów, możliwymi do uniknięcia chorobami przewlekłymi i starzejącą się populacją.
We wszystkich politykach i działaniach Unii zapewnia się wysoki poziom ochrony zdrowia ludzkiego. Artykuł 168 TFUE (podstawa prawna polityki zdrowotnej UE)
Najważniejsze środki unijnej polityki zdrowotnej
Obszary tematyczne, w których UE przyjęła akty prawne to m.in.:
- prawa pacjentów w transgranicznej opiece zdrowotnej
- leki i wyroby medyczne
- poważne transgraniczne zagrożenia zdrowia
- choroby nowotworowe, tytoń i promocja zdrowia
- organy, krew, tkanki i komórki.
Prawa pacjentów w transgranicznej opiece zdrowotnej
Zgodnie z unijnymi przepisami obywatele UE mają prawo do korzystania z opieki zdrowotnej w każdym państwie członkowskim UE oraz do otrzymania w kraju pochodzenia zwrotu kosztów opieki zdrowotnej za granicą. Europejska karta ubezpieczenia zdrowotnego (EKUZ) zapewnia świadczenie koniecznej opieki zdrowotnej na takich samych warunkach i po takich samych kosztach, jakie przysługują osobom ubezpieczonym w danym państwie.
Poza tym dyrektywa UE w sprawie praw pacjentów w transgranicznej opiece zdrowotnej określa warunki, na których pacjent może udać się do innego kraju UE w celu uzyskania opieki medycznej i otrzymać zwrot kosztów.
Europejska przestrzeń danych dotyczących zdrowia
21 stycznia 2025 r. Rada przyjęła nowe przepisy, które ułatwią wymianę danych dotyczących zdrowia i dostęp do nich w UE.
Rozporządzenie o europejskiej przestrzeni danych dotyczących zdrowia ma poprawić dostęp osób fizycznych do ich elektronicznych danych osobowych dotyczących zdrowia i kontrolę nad nimi. Ma też umożliwić ponowne wykorzystywanie niektórych danych do celów badań naukowych i innowacji z pożytkiem dla europejskich pacjentów.Przewidziano w nim utworzenie środowiska danych związanych ze zdrowiem, które zapewni transgraniczny dostęp do cyfrowych usług i produktów zdrowotnych w obrębie UE.
Łatwiejszy dostęp obywateli do danych dotyczących zdrowia
Zgodnie z nowymi przepisami obywatele będą mieli szybszy i łatwiejszy dostęp do elektronicznych danych dotyczących zdrowia, niezależnie od tego, czy znajdują się w kraju zamieszkania czy w innym państwie członkowskim. Będą również mieć większą kontrolę nad sposobem wykorzystywania tych danych. Każde państwo UE będzie musiało powołać organ ds. e-zdrowia, który będzie wdrażał nowe przepisy.
Większy potencjał naukowo-badawczy
Europejska przestrzeń danych dotyczących zdrowia da również naukowcom i decydentom dostęp do konkretnych rodzajów zanonimizowanych i bezpiecznych danych dotyczących zdrowia. Umożliwi wykorzystanie ogromnego potencjału tych danych do prowadzenia badań naukowych, opracowywania lepszych metod leczenia i poprawy opieki nad pacjentami.
Zapewnienie interoperacyjności
Obecnie poziom cyfryzacji danych dotyczących zdrowia w UE jest różny w poszczególnych państwach członkowskich, co utrudnia transgraniczną wymianę danych. Na mocy nowego rozporządzenia wszystkie systemy elektronicznej dokumentacji medycznej muszą być zgodne ze specyfikacjami europejskiego formatu wymiany elektronicznej dokumentacji medycznej, by zapewnić ich interoperacyjność na szczeblu UE.
Leki i wyroby medyczne
UE reguluje wydawanie pozwoleń na dopuszczenie leków do obrotu na szczeblu UE przez Europejską Agencję Leków lub na szczeblu krajowym przez właściwe organy w państwach UE. Specjalne przepisy mają zastosowanie do pozwoleń dotyczących:
- produktów leczniczych stosowanych w pediatrii
- leków sierocych (stosowanych w terapiach, diagnostyce i profilaktyce rzadkich chorób dotykających nie więcej niż 5 na 10000 osób w UE)
- tradycyjnych leków ziołowych
- szczepionek.
Przepisom UE podlegają również badania kliniczne będące źródłem danych, na podstawie których wydaje się takie pozwolenia. Celem jest zagwarantowanie bezpieczeństwa, skuteczności i jakości produktów leczniczych. Gdy produkt leczniczy znajdzie się już w obrocie, bezpieczeństwo jego stosowania jest nadal monitorowane przez cały okres dostępności na rynku za pośrednictwem unijnego systemu nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii.
Europejska Agencja Leków została utworzona w 1995 r. i jest europejską siecią skupiającą ponad 40 krajowych organów regulacyjnych. Gwarantuje stałą wymianę i przepływ informacji dotyczących naukowej oceny produktów leczniczych w UE.
Istnieją również europejskie ramy regulacyjne dla wyrobów medycznych. Zapewniają bezpieczeństwo i skuteczność wyrobów medycznych i ułatwiają pacjentom dostęp do tych wyrobów na rynku europejskim.
30 maja 2024 r. Rada przyjęła zmiany w przepisach dotyczących wyrobów medycznych, tak by pomóc zapobiegać niedoborom wyrobów medycznych i ułatwić większą przejrzystość i szerszy dostęp do informacji. W ten sposób zmienione zostały przepisy o wyrobach medycznych, w tym o wyrobach medycznych do diagnostyki in vitro:
- dodatkowo przedłużono okres przejściowy dla niektórych wyrobów medycznych do diagnostyki in vitro
- umożliwiono stopniowe uruchomienie nowej elektronicznej bazy danych – Eudamed
- zobowiązano producentów do zgłaszania potencjalnych niedoborów wyrobów medycznych i wyrobów medycznych do diagnostyki in vitro o krytycznym znaczeniu.
Transgraniczne zagrożenia zdrowia
UE i jej państwa członkowskie koordynują działania i współpracują w dziedzinie bezpieczeństwa zdrowotnego. Odpowiedzialność za zarządzanie ryzykiem i sytuacjami kryzysowymi spoczywa na państwach członkowskich. UE posiada jednak kompetencje do wspierania, koordynowania i uzupełniania działań krajowych.
Środki w zakresie monitorowania, wczesnego ostrzegania, gotowości i reakcji służące walce z poważnymi transgranicznymi zagrożeniami zdrowotnymi są kluczowymi elementami zapewniającymi wysoki poziom ochrony zdrowia w Unii Europejskiej.
Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) służy państwom członkowskim niezależnym doradztwem naukowym, pomocą i wiedzą fachową na temat zagrożeń dla zdrowia publicznego, takich jak choroby zakaźne.
Głównym kamieniem milowym w budowaniu silniejszych unijnych ram bezpieczeństwa zdrowotnego była podjęta w 2013 r. decyzja o poprawie gotowości i podniesieniu zdolności do skoordynowanej odpowiedzi na nagłe zagrożenia zdrowotne. Decyzja ta wzmacnia również rolę Komitetu ds. Bezpieczeństwa Zdrowia, organu złożonego z przedstawicieli państw członkowskich, w reagowaniu na poważne transgraniczne zagrożenia zdrowia.
Pandemia Covid-19 stała się impulsem dla państw członkowskich, by zwiększyć unijną odporność pomagającą reagować na przyszłe pandemie.
W 2022 r. UE przyjęła szereg rozporządzeń (tzw. pakiet dotyczący Europejskiej Unii Zdrowotnej), aby dodatkowo wzmocnić unijne ramy bezpieczeństwa zdrowotnego i gotowość na sytuacje kryzysowe, a także zwiększyć rolę kluczowych agencji unijnych w zakresie reagowania.
Promowanie zdrowia i zwalczanie chorób
Choroby nowotworowe
Choroby nowotworowe to druga przyczyna zgonów i jeden z głównych powodów przedwczesnej umieralności w UE. Szacuje się, że w 2020 r. w UE chorobę nowotworową zdiagnozowano u 2,7 mln osób. Ponadto choroby nowotworowe powodują corocznie w UE 52% zgonów związanych z wykonywaną pracą (Źródło: Komisja Europejska).
Choroby nowotworowe nie tylko wpływają bezpośrednio na zdrowie i dobrostan obywateli, ale również oddziałują na systemy opieki zdrowotnej i społecznej, budżety państw oraz produktywność i wzrost gospodarek, w tym na stan zdrowia siły roboczej.
W 2003 r. Rada zatwierdziła zalecenie w sprawie badań przesiewowych w kierunku raka, zachęcając państwa UE do wdrażania sprawdzonych pod względem jakości programów badań przesiewowych populacji. Na podstawie sprawozdania z wdrożenia tego zalecenia i najnowszych danych naukowych Rada dokonała przeglądu zalecenia z 2003 r., aby zapewnić dostęp do badań przesiewowych jeszcze większej liczbie ludzi.
Mając na uwadze, że zalecenie z 2003 r. ograniczało się do raka piersi, raka szyjki macicy i raka jelita grubego, w 2022 r. państwa członkowskie zgodziły się poszerzyć jego zakres także o badania w kierunku raka płuc, raka prostaty i raka żołądka.
W czerwcu 2024 r. Rada przyjęła zalecenie, które ma na celu zapobieganie nowotworom w UE za pomocą szczepień. Aby to osiągnąć należy zwiększyć wyszczepienie przeciwko wirusom brodawczaka ludzkiego (HPV) i wirusowi zapalenia wątroby typu B (HBV).
Zalecenie ma pomóc państwom członkowskim zwiększyć poziom wyszczepienia i lepiej go monitorować.
UE wprowadziła także szereg przepisów służących ochronie pracowników przed poważnymi zagrożeniami i niebezpiecznymi chemikaliami, w tym substancjami rakotwórczymi i mutagennymi oraz ołowiem.
UE walczy z rakiem
Walka z chorobami nowotworowymi to jeden z priorytetów UE w dziedzinie polityki zdrowotnej.
Europejski plan walki z rakiem obejmuje każdy etap walki z tą chorobą – od zapobiegania jej po poprawę jakości życia pacjentów chorych na raka i osób, które pokonały chorobę nowotworową. Plan skupia się na działaniach przekrojowych w różnych obszarach polityki, a jego celem jest odwrócenie tendencji wzrostowej, jeśli chodzi o liczbę zachorowań na raka w całej UE, oraz zapewnienie wszystkim zdrowszej, sprawiedliwszej i bardziej zrównoważonej przyszłości.
Unijni ministrowie debatowali nad Europejską Unią Zdrowotną w grudniu 2021 r. Zaapelowali wówczas o jeszcze intensywniejsze działania w zakresie promocji zdrowia, a także zapobiegania nowotworom, wcześniejszego ich wykrywania i leczenia.
- Konkluzje w sprawie wzmocnienia Europejskiej Unii Zdrowotnej (7 grudnia 2021)
- Rada ds. Zatrudnienia, Polityki Społecznej, Zdrowia i Ochrony Konsumentów (6–7 grudnia 2021)
Uzupełnieniem europejskiego planu walki z rakiem będą działania przekrojowe obejmujące takie obszary polityki jak zatrudnienie, edukacja, polityka społeczna i równość, marketing, rolnictwo, energia, środowisko i klimat, a także transport, polityka spójności i podatki. Więcej informacji o europejskim planie walki z rakiem poniżej.
Tytoń
Spożycie tytoniu stanowi największe jednostkowe zagrożenie zdrowotne, którego można uniknąć, a jednak stanowi najczęstszą przyczynę przedwczesnej śmierci w UE: odpowiada za blisko 700 000 zgonów rocznie. Około 50% palaczy umiera przedwcześnie (średnio 14 lat wcześniej niż osoby niepalące).
Dyrektywa w sprawie wyrobów tytoniowych ustanawia przepisy, którym podlega produkcja, sposób prezentacji i sprzedaż wyrobów tytoniowych i pokrewnych i które mają za zadanie chronić konsumentów w UE. Inna dyrektywa – w sprawie struktury i stawek akcyzy stosowanych do wyrobów wyprodukowanych z tytoniu – wprowadziła wysokie podatki na wyroby tytoniowe, czego celem jest ograniczenie użycia tytoniu, zwłaszcza wśród ludzi młodych.
W zaleceniu Rady z 2009 r. w sprawie środowisk wolnych od dymu tytoniowego wzywa się państwa członkowskie UE do ochrony ludzi przed narażeniem na dym tytoniowy w miejscach publicznych i w miejscach pracy.
Oporność drobnoustrojów
Oporność drobnoustrojów zachodzi wtedy, gdy drobnoustroje takie jak bakterie wykształcają oporność na co najmniej jeden lek. Oporność tego typu występuje coraz częściej, co jest pokłosiem nadużywania antybiotyków i niewłaściwego pozbywania się leków. Powoduje ona w UE około 35 000 zgonów rocznie (dane z 2020 r.). Sytuację tę dodatkowo pogarsza fakt, że nie opracowuje się nowych leków przeciwdrobnoustrojowych.
13 czerwca 2023 r. Rada przyjęła zalecenie co do intensyfikacji działań UE w celu zwalczania oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe w dziedzinie zdrowia ludzkiego, zdrowia zwierząt i w dziedzinie środowiska.
Oporność drobnoustrojów: dlaczego to duży problem? (infografika)
Szczepienia
Polityka szczepień leży w gestii państw członkowskich. UE służy pomocą państwom członkowskim w koordynowaniu ich strategii i programów.
W grudniu 2018 r. Rada przyjęła zalecenie w sprawie ściślejszej współpracy UE w zakresie przeciwdziałania chorobom zwalczanym drogą szczepień. Zalecenie zawiera wytyczne dotyczące przeciwdziałania oporowi przed szczepieniami, poprawy stanu zaszczepienia, promowania koordynacji zamówień na szczepionki oraz wspierania badań i innowacji. Zachęca również państwa członkowskie do opracowywania i wdrażania krajowych planów szczepień.
W grudniu 2022 r. unijni ministrowie zdrowia zatwierdzili konkluzje Rady w sprawie szczepień jako jednego z najskuteczniejszych narzędzi zapobiegania chorobom i poprawy zdrowia publicznego. W konkluzjach podkreślono, że państwa członkowskie mogłyby zyskać na bardziej skoordynowanym podejściu UE do szczepień: zapobiegać rozprzestrzenianiu się epidemii i chorób zwalczanych drogą szczepień oraz ograniczać ich ekspansję. Konkluzje skupiają się na dwóch obszarach działań: zwalczaniu oporu przed szczepieniami i przygotowaniach do przyszłych wyzwań poprzez współpracę UE.
Bezpieczeństwo substancji pochodzenia ludzkiego
Powodzenie wielu metod leczenia poważnych chorób zależy od dostępności krwi, tkanek i komórek.
W latach 2002 i 2004 UE przyjęła przepisy, których celem była ochrona pacjentów otrzymujących krew, tkanki i komórki oraz ustalenie minimalnych wymogów dotyczących jakości i bezpieczeństwa wszystkich kroków, począwszy od pobrania materiału, przez leczenie, aż do działań następczych. Te przepisy unijne zapewniły bezpieczeństwo milionom pacjentów poddawanych transfuzjom krwi i transplantacjom.
27 maja 2024 r. Rada przyjęła nowe przepisy mające poprawić bezpieczeństwo i jakość krwi, tkanek i komórek wykorzystywanych w opiece zdrowotnej oraz ułatwić transgraniczny obrót tymi substancjami w UE.
Nowe przepisy służą wzmocnieniu obecnych ram prawnych, a jednocześnie zwiększają elastyczność, tak by można było dotrzymywać kroku postępowi naukowo-technicznemu. Porozumienie w sprawie nowych przepisów rozszerza ich zakres, tak by obejmowały nie tylko krew, tkanki i komórki, ale także mleko kobiece i mikrobiotę jelitową.
Zdrowie psychiczne
Dobre zdrowie psychiczne to stan dobrego samopoczucia pozwalający ludziom realizować swój potencjał, radzić sobie ze stresem, pracować i brać udział w życiu społecznym. Jednak obciążenie problemami zdrowia psychicznego jest w UE bardzo wysokie.
Poprawa zdrowia psychicznego jest dla UE i jej państw członkowskich koniecznością społeczną i gospodarczą, która stała się bardziej widoczna od czasu pandemii Covid-19.
W 2023 r. podczas prezydencji hiszpańskiej Rada przyjęła konkluzje, by położyć nacisk na zdrowie psychiczne i dobrostan psychiczny, ze szczególnym uwzględnieniem najpilniejszych kwestii oraz grup w najtrudniejszej sytuacji, takich jak prekariusze i osoby młode.
E-zdrowie
Komisja Europejska włączyła e-zdrowie jako jeden z kluczowych sektorów do swojego programu transformacji cyfrowej. Termin e-zdrowie odnosi się do narzędzi i usług, które wykorzystują technologie informacyjno-komunikacyjne w celu poprawy zapobiegania chorobom, ich diagnozowania, leczenia i monitorowania oraz zarządzania nimi.
Kryzys związany z Covid-19 uwidocznił znaczenie transformacji cyfrowej w sektorze zdrowia i opieki. Cyfryzacja może zwiększyć odporność systemów zdrowotnych, ich skuteczność i wzmocnić ogólną reakcję na pandemię.
Ku cyfrowej Europie (infografika)
Reakcja UE na pandemię Covid-19
Od początku pandemii UE współpracowała z państwami członkowskimi nad wzmocnieniem krajowych systemów opieki zdrowotnej i ograniczeniem rozprzestrzeniania się wirusa. Koordynowała działania na szczeblu UE w oparciu o najlepszą dostępną wiedzę naukową i wydawała zalecenia dla państw UE co do środków w zakresie zdrowia publicznego.
- zwiększenie zdolności produkcji bezpiecznej i skutecznej szczepionki poprzez unijną strategię dotyczącą szczepionek
- zapewnienie dostaw środków medycznych i środków ochrony indywidualnej poprzez:
- utrzymanie swobodnego przepływu towarów na wspólnym rynku
- wspólne udzielanie zamówień i utworzenie wspólnych europejskich zapasów w ramach RescEU
- wspieranie badań i innowacji na rzecz terapii i szczepionek.
Reakcja kryzysowa UE na pandemię Covid-19 (infografika)
Finansowanie: program EU4Health
EU4Health to nowy program UE w dziedzinie zdrowia na lata 2021–2027. Pandemia Covid-19 poważnie oddziałuje na pacjentów, służbę zdrowia oraz systemy zdrowotne w Europie. Nowy program ma zapewnić zdecydowaną odpowiedź na pandemię Covid-19, ale ważną jego częścią będą także długoterminowe działania UE w dziedzinie zdrowia. Ma on na celu poprawę zdrowia publicznego w UE i lepsze przygotowanie Unii do radzenia sobie z przyszłymi kryzysami zdrowotnymi.
Program dysponuje budżetem 5,3 mld euro na finansowanie kwalifikujących się podmiotów, organizacji zdrowotnych i organizacji pozarządowych z państw UE oraz państw trzecich stowarzyszonych z programem.
Główne cele programu są następujące:
- poprawić i propagować zdrowie w UE
- chronić ludność w Unii przed poważnymi transgranicznymi zagrożeniami zdrowia
- zapewnić dostępność leków i ich przystępność cenową
- wzmocnić systemy zdrowotne, ich odporność i efektywne gospodarowanie zasobami.
Rola Rady w polityce zdrowotnej UE
Podobnie jak w innych obszarach polityki Rada Europejska określa ogólny kierunek polityczny i priorytety polityczne, również w zakresie polityki zdrowotnej.
W tej dziedzinie Rada Unii Europejskiej negocjuje i przyjmuje przepisy UE oraz koordynuje strategie państw członkowskich. Jeśli chodzi o prawodawstwo, Rada w większości przypadków stanowi wspólnie z Parlamentem Europejskim. Może również kierować zalecenia dotyczące zdrowia publicznego do państw członkowskich UE.
Kwestie zdrowotne są omawiane na forum Rady ds. Zatrudnienia, Polityki Społecznej, Zdrowia i Ochrony Konsumentów (EPSCO).
Ostatnia aktualizacja: 14 kwietnia 2026