Gezondheidsbeleid van de EU
De EU helpt de volksgezondheid te verbeteren met financiering en wetgeving voor de aanpak van grensoverschrijdende bedreigingen van de gezondheid, geneesmiddelen, de rechten van patiënten bij grensoverschrijdende gezondheidszorg, ziektepreventie en de bevordering van een goede gezondheid.
Wat is de rol van de EU in het gezondheidsbeleid?
De lidstaten zijn zelf verantwoordelijk voor het organiseren en verstrekken van gezondheidsdiensten en medische zorg. Het EU‑gezondheidsbeleid is dan ook een aanvulling op het nationale beleid.
Het beleid en de acties van de EU moeten:
- de gezondheid van de EU-burgers beschermen en verbeteren
- de modernisering van de gezondheidsinfrastructuur ondersteunen
- de efficiëntie van de Europese gezondheidsstelsels verbeteren
- de paraatheids- en responsmaatregelen tegen grensoverschrijdende bedreigingen versterken
Op het gebied van gezondheid neemt de EU wetten en aanbevelingen aan om mensen te beschermen, bijvoorbeeld met betrekking tot gezondheidsproducten en de rechten van patiënten.
Coördinatie op het gebied van volksgezondheid is een noodzakelijk gevolg van het vrije verkeer van personen en goederen op de interne markt. Door binnen de EU samen te werken, kunnen gemeenschappelijke gezondheidsproblemen worden aangepakt, bijvoorbeeld problemen door antimicrobiële resistentie, vermijdbare chronische ziekten en een vergrijzende bevolking.
In al wat de Unie doet, staat de bescherming van de menselijke gezondheid voorop. Artikel 168 van het VWEU (rechtsgrondslag voor het gezondheidsbeleid van de EU)
Fundamentele maatregelen in het gezondheidsbeleid van de EU
De EU heeft onder meer over de volgende onderwerpen wetten aangenomen:
- de rechten van patiënten bij grensoverschrijdende gezondheidszorg
- geneesmiddelen en medische hulpmiddelen
- ernstige grensoverschrijdende bedreigingen van de gezondheid
- kanker, tabak en het bevorderen van een goede gezondheid
- organen, bloed, weefsels en cellen
De rechten van patiënten bij grensoverschrijdende gezondheidszorg
Op grond van de EU‑wetgeving hebben burgers het recht om toegang te krijgen tot gezondheidszorg in elke EU‑lidstaat en om door hun eigen land vergoed te worden voor zorg in het buitenland. De Europese zorgpas (ook wel Europese ziekteverzekeringskaart genoemd) zorgt ervoor dat de noodzakelijke gezondheidszorg onder dezelfde voorwaarden en tegen dezelfde kosten wordt verleend als aan mensen die in dat land verzekerd zijn.
Daarnaast is er een EU‑richtlijn waarin de voorwaarden worden bepaald waaronder een patiënt naar een ander EU‑land mag reizen om medische zorg en terugbetaling te ontvangen.
Europese ruimte voor gezondheidsgegevens
De Raad nam op 21 januari 2025 een wetsbesluit aan voor een eenvoudigere EU-brede uitwisseling van en toegang tot gezondheidsgegevens.
Deze verordening voor een Europese ruimte voor gezondheidsgegevens (European Health Data Space – EHDS) moet burgers betere toegang tot en meer zeggenschap over hun persoonlijke elektronische gezondheidsgegevens bieden. Sommige gegevens zullen ook kunnen worden hergebruikt voor onderzoek en innovatie ten behoeve van patiënten Europawijd.Centraal staat een gezondheidsspecifieke gegevensomgeving die binnen de EU grensoverschrijdende toegang tot digitale gezondheidsdiensten en -producten zal bieden.
Eenvoudigere toegang voor particulieren
Met de nieuwe regels krijgen de burgers sneller en eenvoudiger toegang tot hun elektronische gezondheidsgegevens, zowel in hun thuisland als in andere lidstaten. Ook krijgen ze meer zeggenschap over het gebruik van hun gegevens. De EU-landen moeten een digitale gezondheidsautoriteit oprichten om de nieuwe bepalingen uit te voeren.
Groter onderzoekspotentieel
De EHDS biedt onderzoekers en beleidsmakers ook toegang tot specifieke soorten geanonimiseerde, beveiligde gezondheidsgegevens, zodat ze het enorme potentieel van de gezondheidsgegevens van de EU kunnen benutten voor de onderbouwing van wetenschappelijk onderzoek, de ontwikkeling van betere behandelingen en de verbetering van de patiëntenzorg.
Interoperabiliteit
Momenteel wordt er niet in alle EU-landen in dezelfde mate gedigitaliseerd, wat de gegevensuitwisseling tussen lidstaten bemoeilijkt. Volgens de nieuwe verordening moeten alle systemen voor elektronische patiëntendossiers (EPD's) voldoen aan het Europees uitwisselingsformaat voor elektronische patiëntendossiers, voor EU-brede interoperabiliteit.
Geneesmiddelen en medische hulpmiddelen
De EU reguleert de toelating van geneesmiddelen op EU‑niveau door het Europees Geneesmiddelenbureau of op nationaal niveau door de bevoegde autoriteiten in de lidstaten. Er bestaan bijzondere regels voor de toelating van:
- geneesmiddelen voor pediatrisch gebruik
- weesgeneesmiddelen (gebruikt voor de behandeling, diagnose of preventie van zeldzame ziekten bij niet meer dan 5 op de 10 000 mensen in de EU)
- traditionele kruidengeneesmiddelen
- vaccins
De EU reguleert ook de klinische proeven die de gegevens opleveren waarop de toelating gebaseerd wordt. Zo worden de veiligheid, de doeltreffendheid en de kwaliteit van geneesmiddelen gewaarborgd. Nadat een geneesmiddel in de handel is gebracht, blijft men gedurende de gehele levensduur ervan via het EU‑systeem voor geneesmiddelenbewaking de veiligheid controleren.
Het Europees Geneesmiddelenbureau is in 1995 opgericht en is een Europees netwerk van meer dan 40 nationale regelgevende instanties. Hierdoor ontstaat er een constante uitwisseling en stroom van gegevens over de wetenschappelijke beoordeling van geneesmiddelen in de EU.
Er bestaat ook een Europees regelgevingskader dat de veiligheid en doeltreffendheid van medische hulpmiddelen waarborgt. Het kader vergemakkelijkt ook de toegang van patiënten tot hulpmiddelen op de Europese markt.
Op 30 mei 2024 keurde de Raad nieuwe regels goed die belangrijke aanpassingen aan de wetgeving inzake medische hulpmiddelen inhouden. De bedoeling is tekorten te voorkomen en de overgang naar meer transparantie en toegang tot informatie te vergemakkelijken. Deze regels wijzigden de wetgeving inzake medische hulpmiddelen voor onder andere in-vitrodiagnostiek (IVD), door:
- een verdere verlenging van de overgangsperiode voor bepaalde IVD's
- een geleidelijke uitrol van EUDAMED, de nieuwe elektronische databank
- fabrikanten te verplichten potentiële tekorten aan kritieke medische hulpmiddelen en IVD's te signaleren
Grensoverschrijdende bedreigingen van de gezondheid
De EU en de lidstaten coördineren hun inspanningen en werken samen op het vlak van gezondheidsbeveiliging. Risico- en crisisbeheer vallen onder de verantwoordelijkheid van de lidstaten. De EU kan echter wel nationale acties ondersteunen, coördineren en aanvullen.
Monitoring-, waarschuwings-, paraatheids- en responsmaatregelen zijn essentieel om ernstige grensoverschrijdende bedreigingen van de gezondheid te kunnen bestrijden en om een hoog niveau van gezondheidsbescherming in de EU te waarborgen.
Het Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding (ECDC) biedt de EU‑lidstaten onafhankelijk wetenschappelijk advies, bijstand en expertise op het gebied van bedreigingen van de volksgezondheid, zoals besmettelijke ziekten.
Een belangrijke mijlpaal bij de totstandbrenging van een sterker EU‑kader voor gezondheidsbeveiliging was het besluit in 2013 om de paraatheid en de capaciteit voor een gecoördineerde respons op noodsituaties op gezondheidsgebied te verbeteren. Het besluit versterkt ook de rol van het Gezondheidsbeveiligingscomité, dat bestaat uit vertegenwoordigers van de lidstaten.
De COVID-19-pandemie heeft de EU-landen ertoe aangezet de veerkracht van de EU bij het reageren op toekomstige pandemieën te verbeteren.
In 2022 heeft de EU een reeks verordeningen aangenomen (het zogenaamde pakket Europese gezondheidsunie) om het EU-kader voor gezondheidsbeveiliging verder te verbeteren en de rol van de belangrijkste EU-agentschappen op het gebied van crisisparaatheid en -respons te versterken.
Gezondheid bevorderen en ziekten bestrijden
Kanker
Kanker is de op een na belangrijkste doodsoorzaak en een van de hoofdoorzaken van vroegtijdige sterfgevallen in de Unie. In 2020 werd bij naar schatting 2,7 miljoen mensen in de Unie kanker vastgesteld. Bovendien is jaarlijks 52% van de werkgerelateerde sterfgevallen in de EU te wijten aan kanker (bron: Europese Commissie).
Kanker heeft niet alleen gevolgen voor de gezondheid en het welzijn van mensen, maar ook voor de gezondheidszorg en de sociale stelsels, de overheidsbegrotingen en de productiviteit en groei van de economie, die baat heeft bij een gezonde beroepsbevolking.
In 2003 keurde de Raad een aanbeveling over kankerscreening goed. Hierin worden de EU-landen aangemoedigd om kwalitatief hoogwaardige screeningsprogramma's op bevolkingsniveau uit te voeren. Naar aanleiding van het uitvoeringsverslag van de aanbeveling en de meest recente wetenschappelijke gegevens heeft de Raad de aanbeveling van 2003 geëvalueerd om ervoor te zorgen dat nog meer mensen een kankerscreening kunnen krijgen.
Terwijl de vorige aanbeveling voor kankerscreening uit 2003 beperkt was tot borst-, baarmoederhals- en colorectale kanker, kwamen de lidstaten in 2022 overeen de focus uit te breiden tot long-, prostaat- en maagkanker.
In juni 2024 nam de Raad een aanbeveling aan om kanker die door vaccinatie kan worden voorkomen in de EU te bestrijden door het gebruik van vaccinaties tegen het humaan papillomavirus (HPV) en het hepatitis B-virus (HBV) te stimuleren.
De aanbeveling beoogt de lidstaten te ondersteunen bij het verhogen van de vaccinatiegraad en dit beter te monitoren.
De EU heeft ook verschillende wetten om werknemers te beschermen tegen gevaarlijke gevaren en chemische stoffen, waaronder kankerverwekkende en mutagene stoffen en lood.
De strijd van de EU tegen kanker
De strijd tegen kanker is een van de prioriteiten van het gezondheidsbeleid van de EU.
Het Europees kankerbestrijdingsplan is gericht op alle stadia van de ziekte, van preventie tot de levenskwaliteit van kankerpatiënten en -overlevenden, en omvat acties die verschillende beleidsdomeinen bestrijken. Het plan moet de trend van toenemende kankergevallen in de EU ombuigen en zorgen voor een gezondere, eerlijkere en duurzamere toekomst voor iedereen.
De ministers bespraken in december 2021 de Europese gezondheidsunie en riepen op tot een nog betere gezondheidsbevordering, tot preventie en tot vroegtijdige opsporing en behandeling van kanker.
- Conclusies over de versterking van de Europese gezondheidsunie, 7 december 2021
- Raad Werkgelegenheid, Sociaal Beleid, Volksgezondheid en Consumentenzaken, 6‑7 december 2021
Het kankerbestrijdingsplan wordt gesteund door maatregelen op uiteenlopende gebieden, van werkgelegenheid, onderwijs, sociaal beleid en gelijkheid, tot marketing, landbouw, energie, milieu en klimaat, vervoer, cohesiebeleid en belastingen. Lees meer over het kankerbestrijdingsplan.
Tabak
Tabaksgebruik is het grootste vermijdbare gezondheidsrisico en de belangrijkste oorzaak van vroegtijdig overlijden in de EU. Het is verantwoordelijk voor bijna 700 000 doden per jaar. Ongeveer 50% van de rokers sterft voortijdig (gemiddeld 14 jaar eerder dan niet‑rokers).
De richtlijn voor tabaksproducten bevat regels voor het produceren, aanbieden en verkopen van tabakswaren en daarmee samenhangende producten om de consumenten in de EU te beschermen. Een andere richtlijn, over de structuur en de tarieven van de accijns op tabaksfabricaten, introduceerde hoge belastingen op tabaksproducten, met name om het tabaksgebruik bij jongeren te verminderen.
In zijn aanbeveling over rookvrije ruimten uit 2009 roept de Raad de lidstaten op om hun burgers te beschermen tegen de blootstelling aan tabaksrook in openbare ruimten en op het werk.
Antimicrobiële resistentie
Antimicrobiële resistentie (AMR) treedt op wanneer microben zoals bacteriën resistentie tegen een of meer geneesmiddelen ontwikkelen. Dit is een toenemend probleem als gevolg van het overmatig gebruik van antibiotica en de verkeerde verwerking van verlopen geneesmiddelen. AMR veroorzaakt ongeveer 35 000 sterfgevallen per jaar in de EU (gegevens uit 2020). Deze situatie wordt nog verergerd door het gebrek aan nieuwe antimicrobiële geneesmiddelen.
Op 13 juni 2023 nam de Raad een aanbeveling aan om de EU-strijd tegen antimicrobiële resistentie (AMR) op te voeren door gezamenlijke inspanningen op het gebied van menselijke gezondheid, diergezondheid en milieu.
5 redenen om antimicrobiële resistentie (AMR) tegen te gaan (Infographic)
Vaccinatie
Het vaccinatiebeleid is een bevoegdheid van de lidstaten. De EU helpt de lidstaten om hun beleid en programma's op elkaar af te stemmen.
De Raad heeft in december 2018 een aanbeveling aangenomen over een betere samenwerking bij de bestrijding van ziekten die door vaccinatie kunnen worden voorkomen. Dit initiatief bevat richtsnoeren om de terughoudendheid tegenover vaccins weg te nemen, de vaccinatiegraad te verhogen, de coördinatie bij de aanschaf van vaccins te verbeteren en onderzoek en innovatie te ondersteunen. Het moedigt de lidstaten ook aan om nationale vaccinatieplannen te ontwikkelen en uit te voeren.
In december 2022 keurden de EU-ministers van Volksgezondheid de conclusies van de Raad goed over vaccinatie als een van de meest doeltreffende instrumenten om ziekten te voorkomen en de volksgezondheid te verbeteren. Zij benadrukken dat de lidstaten baat zouden kunnen hebben bij een nog meer gecoördineerde EU-aanpak van vaccinatie om de verspreiding van epidemieën en ziekten die door vaccinatie kunnen worden voorkomen, te voorkomen en te beperken. De conclusies richten zich op 2 actiegebieden: het tegengaan van vaccinatievrees en zich via EU-samenwerking voorbereiden op toekomstige uitdagingen.
Veiligheid van stoffen van menselijke oorsprong
Heel wat behandelingen van ernstige aandoeningen zijn afhankelijk van de beschikbaarheid van bloed, weefsels en cellen.
In 2002 en 2004 heeft de EU wetgeving aangenomen ter bescherming van patiënten die bloed, weefsels en cellen ontvangen en heeft zij voor alle stappen, van donatie tot behandeling en follow-up, minimumeisen inzake kwaliteit en veiligheid vastgelegd. Deze wetgeving heeft de veiligheid van miljoenen patiënten die bloedtransfusies en -transplantaties ondergaan, gewaarborgd.
Op 27 mei 2024 nam de Raad nieuwe regels aan ter verbetering van de veiligheid en kwaliteit van bloed, weefsels en cellen die in de gezondheidszorg worden gebruikt, en ter vergemakkelijking van het grensoverschrijdende verkeer van deze stoffen in de EU.
De nieuwe regels moeten het bestaande rechtskader versterken en zorgen voor meer flexibiliteit om gelijke tred te houden met wetenschappelijke en technische ontwikkelingen. Naast bloed, weefsels en cellen breidt het akkoord over de nieuwe regels het toepassingsgebied uit met moedermelk en darmmicrobiota.
Geestelijke gezondheid
Bij een goede geestelijke gezondheid kunnen mensen hun potentieel vervullen, met stress omgaan, werken en een bijdrage leveren aan de maatschappij. Geestelijkegezondheidsproblemen zijn in de EU echter een groot probleem.
Sinds de coronapandemie werd nog duidelijker dat een betere geestelijke gezondheid een sociale en economische noodzaak is voor de EU en haar lidstaten.
Tijdens het Spaanse voorzitterschap in 2023 nam de Raad conclusies aan waarin prioriteit wordt gegeven aan geestelijke gezondheid en welzijn, met bijzondere aandacht voor de meest dringende kwesties en de meest kwetsbare groepen, zoals mensen met onzeker werk en jongeren.
E-gezondheid
De Europese Commissie heeft e-gezondheidszorg opgenomen als een van de sleutelsectoren in haar agenda voor de digitale transformatie. E‑gezondheid verwijst naar instrumenten en diensten die gebruikmaken van informatie- en communicatietechnologieën (ICT) om de preventie, diagnose, behandeling, monitoring en beheersing van ziekten te verbeteren.
De coronacrisis heeft ons duidelijk gemaakt hoe belangrijk de digitale transformatie in de gezondheids- en de zorgsector is. Digitalisering kan de veerkracht van gezondheidszorgstelsels, hun efficiëntie en hun algehele respons op de pandemie versterken.
Naar een digitaal Europa (Infographic)
EU-respons op de COVID‑19-pandemie
De EU werkte vanaf het begin van de pandemie samen met de lidstaten om de nationale gezondheidszorgstelsels te versterken en de verspreiding van het virus te beperken.Zij coördineerde de maatregelen op EU‑niveau op basis van de beste beschikbare wetenschappelijke kennis en deed aanbevelingen aan de lidstaten over volksgezondheidsmaatregelen.
- het vergroten van de capaciteit voor de productie van een veilig en doeltreffend vaccin, via de EU‑vaccinstrategie
- het waarborgen van de levering van medische uitrusting en persoonlijke beschermingsmiddelen door:
- het handhaven van het vrije verkeer van goederen binnen de interne markt
- het verrichten van groepsaankopen en het aanleggen van een gemeenschappelijke Europese voorraad in het kader van rescEU
- het ondersteunen van innovatief onderzoek naar behandelingen en vaccins
Crisisrespons van de EU op de COVID-19-pandemie (Infographic)
Financiering: het EU4Health-programma
EU4Health is het nieuwe EU-gezondheidsprogramma voor de periode 2021-2027. De COVID-19-pandemie heeft grote gevolgen voor patiënten, medisch en zorgpersoneel, en gezondheidszorgstelsels in Europa. EU4Health is een krachtig antwoord op de COVID‑19-pandemie, maar focust ook op langetermijnacties van de EU op gezondheidsgebied. Doel is de volksgezondheid te verbeteren en de EU bestand te maken tegen toekomstige gezondheidscrises.
Het programma beschikt over €5,3 miljard, voor de financiering van in aanmerking komende instanties, gezondheidsorganisaties en ngo's uit EU-landen, of niet-EU-landen die met het programma geassocieerd zijn.
Doel van het programma:
- de gezondheid in de EU verbeteren en bevorderen
- mensen beschermen tegen ernstige grensoverschrijdende bedreigingen van de gezondheid
- geneesmiddelen beschikbaar en betaalbaar maken
- gezondheidsstelsels versterken, voor meer veerkracht en hulpbronnenefficiëntie
Wat is de rol van de Raad in het gezondheidsbeleid van de EU?
Net als op andere beleidsterreinen bepaalt de Europese Raad de algemene politieke koers en prioriteiten van de EU, dus ook wat het gezondheidsbeleid betreft.
Op het gebied van gezondheid onderhandelt de Raad van de EU over nieuwe wetten, neemt deze aan en coördineert het beleid van de lidstaten. Voor wetgeving werkt de Raad meestal samen met het Europees Parlement. De Raad kan ook aanbevelingen over volksgezondheid doen aan de lidstaten.
Gezondheidsvraagstukken worden besproken in de Raad Werkgelegenheid, Sociaal Beleid, Volksgezondheid en Consumentenzaken (Epsco).
Laatst bijgewerkt: 14 april 2026