Prawa socjalne w UE
UE koordynuje politykę zatrudnienia i włączenia społecznego, wspierając prawa socjalne we wszystkich państwach członkowskich.
Zainteresowanie UE kwestiami socjalnymi
Polityka zatrudnienia i włączenia społecznego to przede wszystkim domena państw członkowskich UE. Oznacza to, że rządy krajowe same decydują o regulacjach płacowych, systemach emerytalnych, wieku emerytalnym i zasiłkach w razie bezrobocia.
Jednak UE od lat wspiera państwa członkowskie przepisami, funduszami i innymi narzędziami, by lepiej koordynować polityki krajowe, promować zatrudnienie, poprawiać warunki życia i pracy, zapewniać odpowiednią ochronę socjalną oraz zwalczać wykluczenie społeczne.
Kwestie te omawiają ministrowie zebrani w Radzie ds. Zatrudnienia, Polityki Społecznej, Zdrowia i Ochrony Konsumentów (EPSCO).
„Europejski filar praw socjalnych”
Aby zapewnić obywatelom nowe, skuteczniejsze prawa oraz wspierać sprawiedliwe, dobrze funkcjonujące rynki pracy i systemy zabezpieczenia społecznego, UE ogłosiła w listopadzie 2017 r. „Europejski filar praw socjalnych”.
Liczy on 20 zasad i odzwierciedla determinację UE, by na całym swoim obszarze zapewnić lepsze warunki życia i pracy. Przewiduje też różne inicjatywy na rzecz następujących praw obywateli UE:
- równe szanse i dostęp do rynku pracy
- sprawiedliwe warunki pracy
- właściwa i trwała ochrona socjalna.
W 2021 r. przywódcy UE potwierdzili w deklaracji z Porto chęć pracy na rzecz bardziej socjalnej Europy.
Dziś bardziej niż kiedykolwiek Europa musi być kontynentem spójności społecznej i dobrobytu. Potwierdzamy nasze zobowiązanie do działania na rzecz Europy socjalnej. Przywódcy UE, deklaracja z Porto (7 maja 2021)
Zatrudnienie, umiejętności, edukacja oraz walka z ubóstwem i wykluczeniem społecznym
Realizacja „Europejskiego filaru praw socjalnych” to wspólne polityczne zobowiązanie oraz zadanie instytucji UE i jej państw członkowskich. Organy regionalne i lokalne, partnerzy społeczni i społeczeństwo obywatelskie – wszyscy mają do odegrania jakąś rolę, zgodnie ze swoimi kompetencjami.
W 2021 r. UE przyjęła plan działania związany z „Europejskim filarem praw socjalnych”, precyzujący, jak UE będzie realizować 20 zasad filaru.
W Porto przywódcy UE zatwierdzili trzy unijne cele do osiągnięcia do roku 2030:
Ku bardziej socjalnej Europie (infografika)
Główne środki w polityce zatrudnieniowej i społecznej
Prawa socjalne dla Europejczyków pracujących za granicą
Już w traktacie rzymskim (1957) określono podstawowe zasady, takie jak prawo pracowników do swobodnego przemieszczania się po UE. Aby mobilność ta była możliwa, z czasem przyjmowano kolejne przepisy – m.in. o wzajemnym uznawaniu dyplomów, o gwarancjach leczenia za granicą czy o zabezpieczeniach nabytych praw emerytalnych.
W 2018 r. państwa UE zatwierdziły nowe przepisy o delegowaniu pracowników, by zapewnić równe wynagrodzenie za taką samą pracę w tym samym miejscu.
Dzięki unijnym przepisom o koordynacji zabezpieczenia społecznego pracownicy nie tracą ochrony socjalnej, gdy przeprowadzają się do innego państwa UE. Obecnie Rada dyskutuje o nowelizacji tych przepisów, ale jeszcze nie porozumiała się z Parlamentem Europejskim co do przyspieszenia negocjacji.
Bezpieczne i elastyczne zatrudnienie
W 2022 r. Rada przyjęła zalecenie o sprawiedliwej transformacji w kierunku neutralności klimatycznej. Zawiera ono wskazówki, jak wspierać atrakcyjne miejsca pracy oraz koncentruje się na działaniach w zakresie kształcenia i szkolenia.
Kształcenie, szkolenie i uczenie się przez całe życie
W 2022 r. Rada przyjęła zalecenie o indywidualnych rachunkach szkoleniowych. Ma ono pomóc dorosłym w wieku produkcyjnym w doskonaleniu i dostosowywaniu swoich umiejętności w kontekście transformacji ekologicznej i cyfrowej.
- Zalecenie Rady o indywidualnych rachunkach szkoleniowych ma sprzyjać szkoleniu się dorosłych (komunikat prasowy z 16 czerwca 2022)
- Zalecenie Rady o indywidualnych rachunkach szkoleniowych
Rada przyjęła również zalecenie o uczeniu się na rzecz transformacji ekologicznej i zrównoważonego rozwoju. Należy zapewnić, by osoby uczące się w każdym wieku zdobywały wiedzę umożliwiającą im bardziej zrównoważone życie oraz umiejętności potrzebne na zmieniającym się rynku pracy i angażowały się w działania na rzecz zrównoważonej przyszłości.
Aby zachęcać do uczenia się przez całe życie Rada zaleca państwom członkowskim, aby przyjęły europejskie podejście do mikropoświadczeń, a zwłaszcza by stosowały wspólną unijną definicję, wspólne unijne standardy i główne zasady projektowania i wydawania mikropoświadczeń.
Lepsze warunki pracy
UE przyjęła przepisy o warunkach pracy (m.in. o czasie pracy i o pracy w niepełnym wymiarze) oraz przepisy mające przeciwdziałać dyskryminacji w miejscu pracy i zapewniać bezpieczeństwo i higienę pracy.
UE wprowadziła przepisy promujące adekwatne ustawowe płace minimalne w Europie i pomagające zapewniać europejskim pracownikom lepsze warunki pracy i życia.
W 2019 r. UE przyjęła przepisy o nowych prawach minimalnych w zakresie przejrzystości i przewidywalności warunków pracy. Przepisy te mają chronić wszystkich pracowników w UE, w tym osoby o najsłabszej pozycji: zatrudnione na nietypowych umowach i na nietypowych stanowiskach, np. dorywczo.
W czerwcu 2024 r. Rada uzgodniła swoje stanowisko negocjacyjne (tzw. „podejście ogólne”) w sprawie nowej dyrektywy, która ma zwiększyć skuteczność reprezentacji pracowników w dużych przedsiębiorstwach międzynarodowych. Dyrektywa o europejskich radach zakładowych zmienia obowiązujące przepisy: przewiduje, że tworzenie rad zakładowych będzie łatwiejsze, a finansowanie i ochrona większe. Europejskie rady zakładowe reprezentują europejskich pracowników dużych przedsiębiorstw międzynarodowych działających w co najmniej dwóch krajach należących do UE lub do Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EOG). To główny kanał informowania i zasięgania opinii pracowników o planowanych decyzjach dotyczących kwestii ponadnarodowych.
Ponieważ rosną też wyzwania w gospodarce platformowej, UE pracuje nad nowymi przepisami o pracy za pośrednictwem paltform.
UE chce też zapewnić wszystkim pracownikom właściwą równowagę między życiem zawodowym a prywatnym. W 2019 r. państwa UE przyjęły nowe przepisy mające ułatwić godzenie pracy i życia prywatnego oraz wzmocnić prawa rodziców i opiekunów.
- Adekwatne wynagrodzenia minimalne w UE (podsumowanie informacyjne)
- Równowaga między życiem zawodowym a prywatnym rodziców i opiekunów (podsumowanie informacyjne)
- Przejrzyste i przewidywalne warunki pracy (podsumowanie informacyjne)
- Unijne przepisy o pracy platformowej (podsumowanie informacyjne)
- Dyrektywa o europejskich radach zakładowych (komunikat prasowy z 21 czerwca 2024)
Europejski Urząd ds. Pracy
W 2019 r. państwa UE zatwierdziły również plan ustanowienia Europejskiego Urzędu ds. Pracy, który czuwałby nad sprawiedliwym i sprawnym stosowaniem unijnych przepisów o mobilności zawodowej i koordynacji zabezpieczenia społecznego.
Bezpieczeństwo i higiena pracy
Państwa UE regularnie nowelizują unijne przepisy o ochronie ludzi w miejscu pracy, np. ustalają surowsze limity narażenia na szkodliwe substancje chemiczne, takie jak azbest.
Wpływ azbestu na zdrowie pracowników (infografika)
Włączenie społeczne i równość szans
UE podjęła też kroki, by zapewnić równość i włączenie społeczne. Traktaty ustanawiają prawo do równości kobiet i mężczyzn oraz formułują zasadę równej płacy dla kobiet i mężczyzn.
UE ustanowiła już przepisy:
- promujące bardziej zrównoważoną reprezentację kobiet i mężczyzn w organach spółek giełdowych
- dotyczące przejrzystości wynagrodzeń
- zakazujące dyskryminacji na tle rasowym czy etnicznym
- zapewniające dostępne usługi osobom z niepełnosprawnościami.
Obywatele UE są też chronieni przed dyskryminacją w zatrudnieniu i zawodzie.
- Dostęp osób z niepełnosprawnościami i osób starszych do produktów i usług (podsumowanie informacyjne)
- Równowaga płci w organach spółek (podsumowanie informacyjne)
- Dyrektywa Rady wprowadzająca w życie zasadę równego traktowania osób bez względu na pochodzenie rasowe lub etniczne
- Przejrzystość wynagrodzeń w UE (podsumowanie informacyjne)
UE walczy z dyskryminacją Romów
UE podkreśla znaczenie równego udziału Romów w życiu społecznym. Państwa członkowskie chcą skutecznie zwalczać dyskryminację Romów i promować ich włączenie w edukacji, zatrudnieniu, ochronie zdrowia i mieszkalnictwie.
12 marca 2021 r. Rada przyjęła zalecenie o równouprawnieniu, włączeniu i partycypacji Romów. Zalecenie przewiduje środki dotyczące:
- zwalczania dyskryminacji w internecie i poza nim (w tym nękania, antycyganizmu, stereotypizacji, antyromskiej retoryki i mowy nienawiści)
- zwalczania dyskryminacji z wielu przyczyn jednocześnie i dyskryminacji strukturalnej wobec Romów, zwłaszcza kobiet, dzieci, osób LGBTI i osób z niepełnosprawnościami
- promowania prowadzenia w szkołach działań i kampanii podnoszących świadomość wielokulturową.
- Rada potwierdza zaangażowanie w walkę z dyskryminacją Romów (komunikat prasowy z 12 marca 2021)
- Zalecenie Rady w sprawie równouprawnienia, włączenia i partycypacji Romów
Organy ds. równości
Aby promować równość i zapobiegać dyskryminacji, UE uznała, że we wszystkich państwach członkowskich muszą powstać krajowe organy ds. równości, które będą się zajmować przypadkami dyskryminacji ze względu na płeć oraz pochodzenie rasowe i etniczne.
W maju 2024 r. UE przyjęła nowe przepisy mające poprawić skuteczność tych organów i zapewnić im niezależność. Ustanowiono w nich wspólne ogólnounijne minimalne wymogi dotyczące organów ds. równości. Obejmują one szereg kluczowych obszarów, takich jak:
- szersze kompetencje do walki z dyskryminacją ze względu na religię lub światopogląd, niepełnosprawność, wiek i orientację seksualną w dziedzinie zatrudnienia i z dyskryminacją ze względu na płeć w dziedzinie zabezpieczenia społecznego
- prawny wymóg niezależności od wpływów zewnętrznych
- prawny wymóg posiadania dostatecznych zasobów ludzkich, technicznych i finansowych
- wymóg, aby instytucje publiczne konsultowały się z organami ds. równości w sprawach związanych z dyskryminacją oraz aby organy te mogły prowadzić działania zapobiegające dyskryminacji i wspierające równe traktowanie, np. promować działania pozytywne i uwzględnianie problematyki równości w głównym nurcie polityki
- szersze kompetencje do prowadzenia postępowań wyjaśniających i rozstrzygania sporów w sprawach dotyczących dyskryminacji, zgodnie z krajowymi przepisami i praktykami.
Walka z ubóstwem
UE ustanowiła też specjalny Europejski Fundusz Pomocy Najbardziej Potrzebującym (FEAD), który ma wspierać krajowe inicjatywy polegające na zapewnianiu żywności czy podstawowej pomocy materialnej najuboższym oraz na poradnictwie i wspieraniu w wychodzeniu z ubóstwa.
Europejska gwarancja dla dzieci
W 2021 r. Rada przyjęła zalecenie ustanawiające„Europejską gwarancję dla dzieci”, by zapobiegać wykluczaniu dzieci będących w potrzebie i zwalczać ich wykluczanie.
Państwa UE zobowiązały się zagwarantować dostęp do podstawowych usług i tym samym chronić prawa dziecka poprzez zwalczanie ubóstwa dzieci i wspieranie równości szans.
Ochrona dziecka w UE: europejska gwarancja dla dzieci (infografika)
Zatrudnienie młodzieży
W ostatnich latach podjęto konkretne kroki, by zapobiegać nierównościom, a zwłaszcza wspierać młodych ludzi wchodzących na rynek pracy.
W reakcji na bezrobocie młodzieży państwa UE uzgodniły w 2013 r. „Gwarancję dla młodzieży”. Inicjatywa ta ma zapewnić każdej osobie w wieku poniżej 25 lat jakościową ofertę zatrudnienia, dalsze kształcenie, przygotowanie zawodowe lub staż w ciągu 4 miesięcy od uzyskania statusu osoby bezrobotnej lub zakończenia formalnego kształcenia.
Pomoc dla osób bezrobotnych
Podczas pandemii Covid-19 UE stworzyła tymczasowy instrument wsparcia dla pracowników i firm dotkniętych kryzysem (SURE). Program ten udostępnia państwom UE pożyczki na korzystnych warunkach, by pomóc im sfinansować systemy pracy w zmniejszonym wymiarze czasu i inne podobne rozwiązania. Program ma pomóc państwom UE chronić miejsca pracy i pracowników przed ryzykiem bezrobocia i utraty dochodu z powodu negatywnych społeczno-gospodarczych skutków pandemii.
W 2020 r. państwa UE porozumiały się też w kwestii Europejskiego Funduszu Dostosowania do Globalizacji. Instrument ten powstał w 2007 r. i miał wspierać pracowników tracących pracę w wyniku restrukturyzacji, np. gdy wielkie firmy zamykają działalność lub przenoszą produkcję poza UE. Fundusz pomaga pracownikom przekwalifikowywać się, podnosić umiejętności i znajdować nowe miejsce pracy.
Silne kobiety, silna Europa
Z okazji Międzynarodowego Dnia Kobiet 8 marca zebraliśmy 8 inspirujących historii 8 kobiet z odwagą broniących swoich przekonań.
Choć różnią się osiągnięciami, każda na swój sposób sprawia, że społeczeństwo europejskie staje się sprawiedliwsze i bardziej inkluzywne.
Międzynarodowy Dzień Kobiet to też dobry moment, by spojrzeć wstecz na minione dziesięciolecia i podsumować efekty walki o prawa i równość kobiet.
Ostatnia aktualizacja: 4 lutego 2025