Sociale rechten in de EU
De EU coördineert beleid op het gebied van werkgelegenheid en sociale inclusie ter ondersteuning van sociale rechten in alle EU-lidstaten.
De EU zet zich in voor sociale kwesties
Werkgelegenheid en sociale inclusie zijn doorgaans bevoegdheden van de lidstaten. Dat betekent dat nationale regeringen beslissen over kwesties als loonregulering, pensioenstelsels en -leeftijd, en werkloosheidsuitkeringen.
Maar de EU ondersteunt de lidstaten al jarenlang met wetten, financiering en instrumenten om nationaal beleid beter te coördineren, werkgelegenheid te stimuleren, levens- en werkomstandigheden te verbeteren, adequate sociale bescherming te bieden en sociale uitsluiting te bestrijden.
In de Raad worden deze kwesties besproken door de ministers in de Raad Werkgelegenheid, Sociaal Beleid, Volksgezondheid en Consumentenzaken (Epsco).
De Europese pijler van sociale rechten
Om mensen meer en doeltreffender rechten te geven, en billijke en goed werkende arbeidsmarkten en socialezekerheidsstelsels te ondersteunen, kwam de EU in november 2017 met de Europese pijler van sociale rechten.
De pijler is gebaseerd op 20 beginselen en bevestigt dat de EU wil zorgen voor betere leef- en arbeidsomstandigheden in de hele EU. Hij bevat initiatieven die moeten waarborgen dat EU-burgers de volgende rechten genieten:
- gelijke kansen en toegang tot de arbeidsmarkt
- billijke arbeidsvoorwaarden
- adequate en houdbare sociale bescherming
In 2021 herhaalden de EU-leiders in de Verklaring van Porto hun belofte te zullen toewerken naar een socialer Europa:
Meer dan ooit moet Europa het continent van sociale cohesie en welvaart zijn. We herhalen onze belofte dat we toewerken naar een sociaal Europa. EU-leiders, verklaring van Porto, 7 mei 2021
Focus op banen, vaardigheden en onderwijs, en bestrijding van armoede en sociale uitsluiting
Het boeken van concrete resultaten met de Europese pijler van sociale rechten is een gemeenschappelijk politiek streven en een politieke verantwoordelijkheid die de EU-instellingen en -lidstaten delen. De regionale en lokale overheden, de sociale partners en het maatschappelijk middenveld, hebben allemaal een rol te vervullen conform hun respectieve bevoegdheden.
In 2021 nam de EU het actieplan voor de Europese pijler van sociale rechten aan. Daarin staat hoe de EU de 20 beginselen van de pijler wil toepassen.
In Porto keurden de EU-leiders 3 streefcijfers goed die de EU uiterlijk in 2030 moet bereiken:
Naar een sterker sociaal Europa (Infographic)
Belangrijke maatregelen voor werkgelegenheid en sociaal beleid
Sociale rechten voor Europeanen die in het buitenland werken
Het Verdrag van Rome (1957) bevatte al fundamentele beginselen zoals het recht van werknemers om zich vrij in de EU te bewegen. Om deze mobiliteit mogelijk te maken werden in de loop der jaren verdere bepalingen aangenomen, zoals voor wederzijdse erkenning van diploma's, garanties voor medische verzorging in het buitenland, en waarborgen over verworven pensioenrechten.
In 2018 keurden de EU-landen nieuwe wetgeving goed over de detachering van werknemers, om gelijk loon voor gelijk werk op dezelfde werkplek te garanderen.
De EU-regels voor de coördinatie van de sociale zekerheid zorgen ervoor dat EU-burgers die naar een andere lidstaat verhuizen hun sociale zekerheid niet verliezen. De Raad heeft zich gebogen over een herziening van deze wetgeving, maar bereikte nog geen akkoord met het Europees Parlement om de onderhandelingen voort te zetten.
Veilige en flexibele werkgelegenheid
De Raad nam in 2022 een aanbeveling aan inzake het garanderen van een rechtvaardige transitie naar klimaatneutraliteit. De aanbeveling bevat richtsnoeren om het scheppen van hoogwaardige banen te stimuleren. Verder ligt de nadruk op onderwijs en opleiding.
Onderwijs, opleiding en een leven lang leren
De Raad nam in 2022 een aanbeveling aan over individuele leerrekeningen. Doel is volwassenen te helpen hun vaardigheden bij te werken en nieuwe vaardigheden te ontwikkelen, met het oog op de groene en de digitale transitie.
- Opleidingen voor volwassenen: aanbeveling van de Raad over individuele leerrekeningen (persmededeling, 16 juni 2022)
- Aanbeveling van de Raad inzake individuele leerrekeningen
De Raad nam ook een aanbeveling aan over leren voor de groene transitie en duurzame ontwikkeling. Dit is essentieel om ervoor te zorgen dat lerenden van alle leeftijden de kennis opdoen om duurzamer te leven, de vaardigheden verwerven die nodig zijn in een veranderende arbeidsmarkt, en stappen zetten voor een duurzame toekomst.
Ter bevordering van een leven lang leren beveelt de Raad de lidstaten een Europese benadering van microcredentials aan, en adviseert hij meer bepaald om een gemeenschappelijke EU-definitie, EU-normen en kernbeginselen voor ontwerp en afgifte van microcredentials te hanteren.
Betere werkomstandigheden
De EU heeft regels aangenomen over arbeidsvoorwaarden, zoals de werktijd of deeltijds werken, en wetgeving tegen discriminatie op de werkvloer en voor de gezondheid en veiligheid van werknemers.
De EU heeft regels aangenomen om toereikende wettelijke minimumlonen te bevorderen en zo mee te zorgen voor betere arbeids- en leefomstandigheden voor werknemers in Europa.
In 2019 heeft de EU nieuwe minimumrechten over transparantie en voorspelbaarheid van arbeidsvoorwaarden ingevoerd. Deze moeten alle werknemers in de EU te beschermen, ook de meest kwetsbare werknemers met atypische contracten of banen, zoals in de platformeconomie.
In juni 2024 bepaalde de Raad zijn onderhandelingsstandpunt (algemene oriëntatie) over een nieuwe richtlijn die de vertegenwoordiging van werknemers in grote multinationals doeltreffender moet maken. Deze richtlijn Europese ondernemingsraden (EOR's) wijzigt de bestaande wetgeving in die zin dat het eenvoudiger wordt EOR's op te richten en dat ze beter worden gefinancierd en beschermd. EOR's vertegenwoordigen Europese werknemers in grote multinationals die in ten minste 2 landen van de EU of de Europese Economische Ruimte (EER) actief zijn. Ze vormen het belangrijkste instrument om werknemers te informeren en te raadplegen over geplande besluiten over transnationale kwesties.
Vanwege de toenemende uitdagingen van de platformeconomie werkt de EU aan nieuwe regels voor platformwerk.
Ook wil de EU dat alle werknemers een goed evenwicht tussen werk en privé hebben. In 2019 namen de lidstaten regels aan om werk en privéleven van werknemers beter te combineren en de rechten van ouders en mantelzorgers te versterken.
- Toereikende minimumlonen in de EU (achtergrondinformatie)
- Evenwicht tussen werk en privéleven voor ouders en mantelzorgers (achtergrondinformatie)
- Transparante en voorspelbare arbeidsvoorwaarden (achtergrondinformatie)
- EU-regels voor platformwerk (achtergrondinformatie)
- EU-werknemers van multinationals beter vertegenwoordigd: richtlijn uit 2009 wordt herzien (persmededeling, 20 juni 2024)
Europese Arbeidsautoriteit
In 2019 keurden de EU-lidstaten ook de plannen goed voor een Europese Arbeidsautoriteit, die moet zorgen voor billijke en eenvoudige toepassing van de EU-regels voor arbeidsmobiliteit en coördinatie van sociale zekerheid.
Gezondheid en veiligheid op het werk
Daarnaast komen de EU-landen geregeld met bijgewerkte EU-wetgeving voor de veiligheid op de werkvloer, bv. door strengere normen vast te stellen voor de blootstelling aan schadelijke chemische stoffen zoals asbest.
Impact van asbest op de gezondheid van werknemers (Infographic)
Sociale inclusie en gelijke kansen
De EU heeft maatregelen getroffen voor gelijkheid en sociale inclusie in de samenleving. De Verdragen verankeren het recht op gelijkheid tussen vrouwen en mannen en het beginsel van gelijk loon voor vrouwen en mannen.
De EU heeft regels
- voor een evenwichtigere vertegenwoordiging van mannen en vrouwen bij bestuursleden van beursgenoteerde ondernemingen
- over loontransparantie
- die discriminatie op grond van ras en etniciteit verbieden
- over toegankelijke diensten voor personen met een handicap
EU-burgers zijn ook beschermd tegen discriminatie in arbeid en beroep.
- Toegankelijkheid van producten en diensten voor gehandicapten en ouderen (achtergrondinformatie)
- Genderevenwicht in raden van bestuur (achtergrondinformatie)
- Richtlijn van de Raad houdende toepassing van het beginsel van gelijke behandeling van personen ongeacht ras of etnische afstamming
- Loontransparantie in de EU (achtergrondinformatie)
EU bestrijdt discriminatie van Roma
De EU wijst op het belang van gelijke participatie van Roma in de samenleving. De lidstaten zijn vastbesloten discriminatie van Roma effectief te bestrijden en hun integratie op cruciale terreinen als onderwijs, werkgelegenheid, gezondheid en huisvesting te bevorderen.
Op 12 maart 2021 nam de Raad een aanbeveling aan over gelijkheid, inclusie en participatie van Roma. De aanbeveling omvat maatregelen voor:
- bestrijding van zowel online als offline discriminatie (inclusief intimidatie, zigeunerhaat, stereotypen, anti-Romaretoriek en haatdragende uitingen)
- bestrijding van meervoudige en structurele discriminatie van Roma, met name vrouwen, kinderen, LHBTI-personen en personen met een handicap
- bevordering van multiculturele bewustmakingsactiviteiten en -campagnes op scholen
- Raad blijft vastbesloten om discriminatie van de Roma te bestrijden (persmededeling, 12 maart 2021)
- Aanbeveling van de Raad inzake gelijkheid, inclusie en participatie van de Roma
Organen voor gelijke behandeling
Om te zorgen voor meer gelijkheid en geen discriminatie heeft de EU bepaald dat alle lidstaten nationale organen moeten oprichten voor de behandeling van discriminatie op grond van geslacht, ras of etnische afstamming.
De EU heeft in mei 2024 nieuwe regels aangenomen die deze organen doeltreffender moet maken en hun onafhankelijkheid moet waarborgen. De nieuwe regels introduceren gemeenschappelijke, voor de hele EU geldende minimumvereisten op een aantal belangrijke gebieden, waaronder:
- grotere bevoegdheden voor gelijkheidsorganen om discriminatie op grond van godsdienst of overtuiging, handicap, leeftijd of seksuele oriëntatie op het gebied van werkgelegenheid, en discriminatie op grond van geslacht op het gebied van de sociale zekerheid te bestrijden
- de wettelijke vereiste dat de organen onafhankelijk moeten zijn van beïnvloeding van buitenaf
- de wettelijke verplichting om gelijkheidsorganen voldoende personele, technische en financiële middelen te geven
- de verplichting voor overheidsinstellingen om gelijkheidsorganen te raadplegen over discriminatiegerelateerde aangelegenheden, en de bevoegdheid voor gelijkheidsorganen om activiteiten uit te voeren ter voorkoming van discriminatie en ter bevordering van gelijke behandeling, bijvoorbeeld via bevordering van positieve actie en gelijkheidsmainstreaming
- uitgebreidere bevoegdheid om onderzoek in te stellen en geschillen op te lossen op het vlak van discriminatie, in overeenstemming met het nationale recht en de nationale praktijk
Armoedebestrijding
De EU heeft een speciaal fonds opgericht voor Europese hulp aan de meest behoeftigen. Het fonds steunt nationale initiatieven die voedselhulp en elementaire materiële hulp bieden aan de meest behoeftigen, naast begeleiding en steun om hen uit de armoede te helpen.
Europese kindergarantie
In 2021 nam de Raad een aanbeveling tot invoering van de Europese kindergarantie aan, om sociale uitsluiting van kinderen in nood te voorkomen en te bestrijden.
De EU-landen verbonden zich ertoe de toegang tot een reeks essentiële diensten te waarborgen, en helpen zo de rechten van het kind te eerbiedigen door kinderarmoede tegen te gaan en gelijke kansen te bevorderen.
Europese kindergarantie: hoe beschermt de EU kinderen? (Infographic)
Werkgelegenheid voor jongeren
De voorbije jaren zijn een aantal specifieke maatregelen genomen om ongelijkheid te voorkomen, met name ter ondersteuning van jonge mensen die zich op de arbeidsmarkt begeven.
Om werkloosheid bij jongeren terug te dringen, besloten de EU-landen in 2013 de Jongerengarantie in het leven te roepen. Dit EU-initiatief moet iedereen onder de 25 jaar binnen 4 maanden na ontslag of verlaten van formeel onderwijs goede werkmogelijkheden, verdere scholing, een leerlingplaats of stage bieden.
Steun aan werklozen
Tijdens de coronapandemie kwam de EU met een tijdelijk instrument om de getroffen werknemers en bedrijven te ondersteunen. Dit tijdelijke steunprogramma (SURE) stelt onder gunstige voorwaarden leningen ter beschikking aan EU-landen, om hen te helpen werktijdverkorting en vergelijkbare maatregelen te financieren. Dit programma moet EU-lidstaten helpen banen en werknemers te beschermen tegen het risico op werkloosheid en verlies van inkomen als gevolg van de negatieve economische en sociale gevolgen van de pandemie.
In 2020 bereikten de EU-landen ook een akkoord over het Europees Fonds voor aanpassing aan de globalisering. Dit instrument is in 2007 opgericht ter bescherming van werknemers die ontslagen zijn wegens herstructureringen, bv. bij sluiting van grote bedrijven of verhuizing van de productie buiten de EU. Het fonds biedt Europese werknemers ondersteuning en helpt hen zich om- en bij te scholen en nieuw werk te zoeken.
Sterke vrouwen, sterk Europa
Ter viering van Internationale Vrouwendag op 8 maart verzamelden we 8 inspirerende verhalen van 8 vrouwen die de moed hebben voor hun overtuiging op te komen.
Hoewel hun verwezenlijkingen verschillen, heeft ieder op haar eigen manier bijgedragen aan een eerlijkere en inclusievere Europese samenleving.
Internationale Vrouwendag is ook een goede gelegenheid voor een terugblik op onze gezamenlijke evolutie in de voorbije decennia, en de vorderingen in de strijd voor vrouwenrechten en gelijkheid.
Laatst bijgewerkt: 4 februari 2025